Potop szwedzki (1655–1660)

Potopem nazywa się wojnę, którą Szwecja prowadziła z Rzecząpospolitą Obojga Narodów od lata 1655 do pokoju w Oliwie w 1660 roku. Ludwik Kubala uznawał ją za drugą część szerszego konfliktu, który określał jako siedmioletnią wojnę północną (1654–1660). Pierwszą była wojna z Moskwą¹. O tym, jak wojna trafiła później do powieści Sienkiewicza i filmu Hoffmana, piszemy osobno. Obie wersje można porównać ze źródłami na przykładzie Jasnej Góry.

Tło: Wazowie, Szwecja i Rzeczpospolita przed 1655 rokiem

Spór w rodzie Wazów o tron szwedzki zaczął się według Kubali w 1601 roku, gdy książę sudermański Karol pozbawił tronu swego bratanka, króla polskiego Zygmunta III. Wojny z Zygmuntem III i Władysławem IV przerwał według Kubali rozejm zawarty „w r. 1636 na 26 lat, a zatem do r. 1661”².

Jan Kazimierz, brat Władysława IV, został wybrany królem Polski 20 listopada 1648 roku i koronowany 17 stycznia 1649 roku³. Pierwsze lata jego panowania wypełniła wojna z powstaniem Chmielnickiego: Czapliński wymienia Zborów (1649), Beresteczko (1651) i Żwaniec (1653)³. W sprawach szwedzkich król, który marzył o tronie szwedzkim albo przynajmniej o sowitej zapłacie za swoje prawa do niego, nie przyspieszał rokowań o przedłużenie rozejmu³.

W Szwecji królowa Krystyna zrzekła się korony 6 czerwca 1654 roku według kalendarza juliańskiego, czyli 16 czerwca według gregoriańskiego. Władzę objął jej kuzyn, Karol X Gustaw⁴. Szwedzki słownik biograficzny wyjaśnia jego decyzję o wojnie z Polską tak: Rosja, która prowadziła już wojnę z Polską, zagrażała obszarom leżącym w szwedzkiej strefie wpływów i szwedzkim prowincjom nadbałtyckim. Król uznał, że musi interweniować. Wybrał atak na Polskę, a nie na Rosję, bo Polska była słaba, bo pod jej zwierzchnictwem leżały najbardziej pożądane przez Szwecję Kurlandia i Prusy, a pretekstów dostarczały nierozstrzygnięte spory: roszczenia polskich Wazów do tronu szwedzkiego i polskie pretensje do Inflant⁴. Słownik nie ukrywa ekspansywnego celu wojny i dodaje, że króla kusiła też perspektywa nowych dochodów dla skarbu⁴. Faktycznej decyzji dokonano podczas debat w radzie państwa w grudniu 1654 roku (według kalendarza obowiązującego w Szwecji); rada zgodziła się na zbrojenia zaczepne skierowane przeciw Polsce⁴.

Kubala kładzie nacisk na handel bałtycki. Prusy Królewskie i Książęce były jedynym wybrzeżem, którego Szwecja jeszcze nie miała, a zajęcie ich portów zapewniłoby jej panowanie nad Bałtykiem i ogromne dochody z ceł⁵. Wojnę ułatwił Szwedom Hieronim Radziejowski, były podkanclerzy koronny, skazany w 1652 roku za obrazę majestatu na infamię i banicję. „Nie on wywołał tę wojnę, ale on ją Szwedom ułatwił (...)” – pisał Kubala². Krzysztof Kossarzecki w rozmowie opublikowanej przez Muzeum Historii Polski wymienia jako jedną z przyczyn najazdu wcześniejszy atak Moskwy: Szwedzi obawiali się, że wschodnia część Rzeczypospolitej zostanie wchłonięta przez Moskwę, a Rosjanie staną nad Bałtykiem⁶.

Tę wojnę na wschodzie Rzeczpospolita przegrywała. Hetman wielki litewski Janusz Radziwiłł stoczył z wojskami carskimi zwycięską bitwę pod Szkłowem 12 sierpnia 1654 roku, ale 24 sierpnia został pobity, a 3 października skapitulował Smoleńsk⁷. Według przedmowy Ludwika Finkla do ostatniego tomu Kubali car dotarł w sierpniu 1655 roku do Wilna⁸.

Najazd (1655)

Feldmarszałek Arvid Wittenberg przekroczył granicę 21 lipca 1655 roku, a cztery dni później pospolite ruszenie województw poznańskiego i kaliskiego poddało się pod Ujściem (Kapitulacja pod Ujściem)⁹. W pierwszych dniach sierpnia do Polski wkroczył sam Karol Gustaw; według Kubali prowadził 15 000 żołnierzy, 60 wielkich dział i 118 armat polowych¹⁰. Na Litwie Janusz Radziwiłł ogłosił pod Kiejdanami 18 sierpnia akt poddania Wielkiego Księstwa pod protekcję króla szwedzkiego, a 20 października podpisano tam układ kiejdański (Kapitulacja w Kiejdanach)¹¹¹².

Warszawa nie stawiała oporu. Gdy 7 września przyszła wiadomość, że Szwedzi są w Błoniu, mieszczanie następnego dnia poprosili króla szwedzkiego o protekcję. Gubernatorem miasta Karol Gustaw zostawił Benedykta Oxenstiernę¹³. Jan Kazimierz po nieudanych potyczkach i odstępstwie całych województw schronił się na Śląsku, w Głogówku, gdzie przybył 17 października 1655 roku³. Stefan Czarniecki bronił Krakowa od 26 września do 17 października, po czym podpisał honorową kapitulację (Oblężenie Krakowa)¹⁴.

Poddanie się wojska koronnego Kubala uważał za szczyt powodzenia Karola Gustawa; cała Małopolska uznała wtedy jego władzę¹⁵. Nie było jednak decyzji, co zrobić z podbitym krajem. Istniał zamiar utworzenia trzech lub czterech mniejszych księstw lennych, na Mazowszu, Podlasiu, Polesiu i Litwie, a niektóre części Polski zamyślano odstąpić Brandenburgii, Kozakom i Rakoczemu¹⁶.

Okupacja

Szwedzi osadzali załogi w większych miastach i w miejscach ważnych strategicznie. Według Kossarzeckiego w Wielkopolsce już pod koniec 1655 roku wiele drobnych załóg ściągnięto do większych garnizonów, a panowanie szwedzkie trwało tam niecały rok, od końca lipca 1655 do początku lata 1656 roku¹⁷. Rabunki, kontrybucje i łupienie kościołów doprowadziły jesienią 1655 roku do oporu szlachty, a represje okupanta tylko go wzmagały. Szwedzi, którzy na początku ogłaszali się protektorami zajętych ziem, stali się zwykłymi okupantami¹⁸.

Kraków obłożono kontrybucją 600 000 złotych¹⁹. W Warszawie 16 i 17 września 1655 roku rabowano niektóre domy panów polskich i trzy pałace królewskie²⁰. Karol Gustaw łupił kościoły i klasztory, a duchowieństwu nakładał okupy: biskup chełmiński płacił 4000 talarów miesięcznie, jezuici kaliscy 12 000 talarów jednorazowo, krakowscy mieli zapłacić 30 000¹⁶. Skalę strat opisuje artykuł Skutki potopu.

Opór

Szwedzki słownik biograficzny nazywa nieudane oblężenie Jasnej Góry pierwszym poważnym niepowodzeniem Szwedów w tej wojnie²¹. Według Kerstena przeor Augustyn Kordecki nie był wojskowym dowódcą obrony, ale w rokowaniach i w decyzjach zgromadzenia jego rola była rozstrzygająca²². Korpus generała Burcharda Müllera stał pod Jasną Górą od 18 listopada i odszedł 27 grudnia 1655 roku²³²⁴. Kubala nazwał to moralną klęską Szwedów, która zachwiała wiarą w ich niezwyciężoność²⁵.

Jan Kazimierz, zachęcony wieściami o powstaniu, wydał 20 listopada 1655 roku uniwersał wzywający wszystkie stany do walki ze Szwedami, a w drugiej połowie grudnia wyruszył ze Śląska i przez Słowację i Podkarpacie dotarł do Lwowa³. Hetmani koronni powrócili do posłuszeństwa królowi 17 grudnia, a 29 grudnia zawiązali konfederację w Tyszowcach (Konfederacja tyszowiecka)²⁶. Czarniecki, mianowany w styczniu 1656 roku regimentarzem, prowadził wojnę szarpaną. Zaczął ją od klęski pod Gołębiem, gdzie 18 lutego Karol Gustaw zadał mu dotkliwą porażkę¹⁴. W kwietniu pobił pod Warką korpus margrabiego badeńskiego (Bitwa pod Warką)¹⁴. We Lwowie król ślubował 1 kwietnia 1656 roku ulżyć doli chłopów; według Czaplińskiego nigdy nie pomyślał poważnie o spełnieniu tej obietnicy³.

Wojska polskie oblegały Warszawę od 30 maja do 1 lipca 1656 roku³. Wittenberga wraz z innymi szwedzkimi dostojnikami odwieziono do Zamościa, gdzie zmarł²⁷. W bitwie pod Warszawą 28–30 lipca 1656 roku król dowodził osobiście³; szwedzki słownik biograficzny wymienia ją wśród wielkich zwycięstw Karola Gustawa z lat 1655–1657, które nie przyniosły mu jednak politycznego rozstrzygnięcia, bo Szwedzi nie mieli sił ani pieniędzy, by utrzymać cały kraj⁴.

Wojna staje się europejska

Brandenburgia i Prusy

Elektor brandenburski Fryderyk Wilhelm był jako książę pruski lennikiem Rzeczypospolitej²⁸. W styczniu 1656 roku zawarł ze Szwecją traktat królewiecki: brał Prusy Książęce jako lenno korony szwedzkiej i otrzymywał biskupstwo warmińskie jako lenno dziedziczne²⁹⁴. W Malborku 25 czerwca 1656 roku stanął sojusz szwedzko-brandenburski; w artykule sekretnym elektor otrzymał udzielne władanie województwami poznańskim, kaliskim, łęczyckim i sieradzkim oraz ziemią wieluńską³⁰. W listopadzie 1656 roku w Labiawie Karol Gustaw musiał przyznać mu pełną suwerenność w Prusach Książęcych, a jesienią 1657 roku Brandenburgia przeszła na stronę Polski⁴. Finkel datuje traktat welawsko-bydgoski z elektorem na 6 listopada 1657 roku⁸. Kossarzecki nazywa elektora wielkim wygranym wojny, bo uzyskał suwerenność w Prusach Książęcych⁶.

Moskwa

Zwycięstwa Szwedów i Moskwy postawiły dwóch rywali Rzeczypospolitej naprzeciw siebie. W 1656 roku Rzeczpospolita i Moskwa zawarły w Niemieży pod Wilnem układ, który wstrzymywał działania wojenne, a w październiku 1658 roku wojna polsko-moskiewska wybuchła na nowo⁶. Szwedzi zawarli z Rosją rozejm w grudniu 1658 roku⁴.

Siedmiogród

Jerzy II Rakoczy już w 1651 roku ofiarował Szwecji sojusz i 40 000 wojska³¹. W 1657 roku jego wojska walczyły w Polsce razem ze Szwedami: gdy Karol Gustaw dowiedział się o wojnie z Danią, stał wraz z Rakoczym pod Brześciem i opuścił sojusznika³². Czarniecki rozbił oddział Rakoczego pod Rawą, 11 lipca zadał cofającym się Siedmiogrodzianom porażkę pod Magierowem, a pod Czarnym Ostrowiem Rakoczy złożył broń bez walki¹⁴.

Habsburgowie

Austria zawarła sojusz z Polską wiosną 1657 roku i wysłała jej wojska⁴³³. Po odzyskaniu Krakowa armia austriacka, licząca blisko 16 000 ludzi, ruszyła pod Toruń. Kubala ocenia, że Rzeczpospolita nie miała z niej żadnej korzyści. Traktat zobowiązywał Austriaków do działań tylko na ziemiach polskich i pruskich, a zimą 1657/1658 skargi na ich rabunki i spory o koszty ich utrzymania obciążały sojusz³⁴. Oblężenie Torunia z udziałem wojsk cesarskich trwało od 26 września do 23 grudnia 1658 roku³, kiedy szwedzka załoga skapitulowała³⁵.

Dania

W czerwcu 1657 roku Dania wypowiedziała Szwecji wojnę w nadziei na odzyskanie utraconych prowincji⁴³⁷. 18 lipca 1657 roku w Kopenhadze zawarto przymierze duńsko-polskie³⁸. Karol Gustaw ruszył z Polski na Danię i, jak pisze Kubala, do Polski już nie powrócił³². Zimą 1658 roku przeprowadził wojsko po lodzie przez cieśniny i wymusił pokój w Roskilde, na mocy którego Szwecja otrzymała Skanię, Halland, Blekinge, Bornholm, Bohuslän i okręg Trondheim³⁹⁴.

Latem 1658 roku Karol Gustaw zerwał pokój i wylądował na Zelandii⁴¹⁴. Oblężoną Kopenhagę uratowała w listopadzie flota holenderska⁴². Na pomoc Danii poszła armia sprzymierzonych pod dowództwem elektora brandenburskiego, z oddziałami cesarskimi i z dywizją Czarnieckiego, która w grudniu 1658 roku odznaczyła się przy przeprawie na wyspę Als i zdobyła zamek Koldinghus⁴³¹⁴.

Pokój

Karol X Gustaw zmarł w lutym 1660 roku w Göteborgu, a opiekunowie jego małoletniego syna postanowili zabezpieczyć kraj pokojem⁴⁴. Rokowania prowadzone w klasztorze w Oliwie pod pośrednictwem francuskim zakończyły się podpisaniem traktatu 3 maja 1660 roku (Pokój oliwski)⁴⁵. Szwecja oddała Prusy Królewskie, ale zatrzymała Inflanty poza ich południowo-wschodnią częścią, a Jan Kazimierz zrzekł się praw do tronu szwedzkiego⁴⁶. Według Kossarzeckiego zachował jednak dożywotnio tytuł króla szwedzkiego; traktat zobowiązywał też Szwedów do zwrotu wywiezionych archiwów i bibliotek, a Rzeczpospolita w zasadzie wróciła do granic sprzed wojny ze Szwecją⁶. Pokój nie zakończył wojen Rzeczypospolitej: wojska przerzucono na wschód, przeciw Moskwie, która zajmowała wówczas niemal całe Wielkie Księstwo Litewskie⁶.

Na czym opiera się ta strona

Najwięcej faktów pochodzi z dwóch tomów Ludwika Kubali, z biogramów „Polskiego słownika biograficznego” i szwedzkiego słownika biograficznego, z not Muzeum Historii Polski i z artykułu Krzysztofa Kossarzeckiego. Książki Kubali mają ponad sto lat; jego oceny podajemy jako oceny autora. Nowsze monografie – Adama Kerstena, Jana Wimmera i Roberta Frosta – odnotowujemy na stronach źródeł, ale ich nie czytaliśmy i nie opieramy na nich żadnego faktu na tej stronie (z prac Kerstena cytujemy jedynie jego biogram Kordeckiego w PSB). Daty ze szwedzkiego słownika biograficznego są podawane według kalendarza juliańskiego; tam, gdzie to możliwe, przeliczamy je na gregoriański, a w pozostałych przypadkach piszemy o tym wprost.

Przypisy

1. Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice historyczne, serya IV (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów; Warszawa: H. Altenberg, G. Seyfarth, E. Wende i Sp.; E. Wende i Sp., 1913, s. V
2. Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice historyczne, serya IV (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów; Warszawa: H. Altenberg, G. Seyfarth, E. Wende i Sp.; E. Wende i Sp., 1913, s. 1
3. Władysław Czapliński, Jan II Kazimierz (Waza), Polski słownik biograficzny, t. 10, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, 1962–1964
4. Stellan Dahlgren, Karl X Gustav, Svenskt biografiskt lexikon, bd 20, Svenskt biografiskt lexikon (Riksarkivet), 1973–1975, s. 641
5. Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice historyczne, serya IV (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów; Warszawa: H. Altenberg, G. Seyfarth, E. Wende i Sp.; E. Wende i Sp., 1913, s. 15
6. Krzysztof Kossarzecki; rozm. Ewa Zientara, Pokój w Oliwie, Kalendarium, Warszawa: Muzeum Historii Polski w Warszawie
7. Tadeusz Wasilewski, Radziwiłł Janusz h. Trąby (1612–1655), Polski słownik biograficzny, t. 30, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, 1987
8. Ludwik Kubala, Wojny duńskie i pokój oliwski 1657–1660, Szkice historyczne, serja VI (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów: Księgarnia Wydawnicza H. Altenberga, 1922, s. VIII
9. Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice historyczne, serya IV (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów; Warszawa: H. Altenberg, G. Seyfarth, E. Wende i Sp.; E. Wende i Sp., 1913, s. 70, 74–76
10. Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice historyczne, serya IV (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów; Warszawa: H. Altenberg, G. Seyfarth, E. Wende i Sp.; E. Wende i Sp., 1913, s. 96
11. Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice historyczne, serya IV (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów; Warszawa: H. Altenberg, G. Seyfarth, E. Wende i Sp.; E. Wende i Sp., 1913, s. 87
12. Układ w Kiejdanach, Kalendarium, Warszawa: Muzeum Historii Polski w Warszawie
13. Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice historyczne, serya IV (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów; Warszawa: H. Altenberg, G. Seyfarth, E. Wende i Sp.; E. Wende i Sp., 1913, s. 104–105
14. Władysław Czapliński, Czarniecki Stefan, herbu Łodzia (1599–1665), Polski słownik biograficzny, t. 4, Kraków: Polska Akademia Umiejętności, 1938
15. Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice historyczne, serya IV (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów; Warszawa: H. Altenberg, G. Seyfarth, E. Wende i Sp.; E. Wende i Sp., 1913, s. 133
16. Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice historyczne, serya IV (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów; Warszawa: H. Altenberg, G. Seyfarth, E. Wende i Sp.; E. Wende i Sp., 1913, s. 150
17. Krzysztof Kossarzecki, Zniszczenia i rabunki dóbr kultury w Wielkopolsce w czasie potopu szwedzkiego 1655–1660, Analecta. Studia i Materiały z Dziejów Nauki, 33, z. 1, Warszawa: Instytut Historii Nauki PAN, 2024, s. 289–306, s. 291–292
18. Krzysztof Kossarzecki, Zniszczenia i rabunki dóbr kultury w Wielkopolsce w czasie potopu szwedzkiego 1655–1660, Analecta. Studia i Materiały z Dziejów Nauki, 33, z. 1, Warszawa: Instytut Historii Nauki PAN, 2024, s. 289–306, s. 293
19. Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice historyczne, serya IV (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów; Warszawa: H. Altenberg, G. Seyfarth, E. Wende i Sp.; E. Wende i Sp., 1913, s. 132
20. Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice historyczne, serya IV (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów; Warszawa: H. Altenberg, G. Seyfarth, E. Wende i Sp.; E. Wende i Sp., 1913, s. 105
21. H G-m, Müller von der Lühnen, släkt, Svenskt biografiskt lexikon, bd 26, Svenskt biografiskt lexikon (Riksarkivet), 1987–1989, s. 125
22. Adam Kersten, Kordecki Klemens, imię zakonne Augustyn (1603–1673), Polski słownik biograficzny, t. 14, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1968–1969, s. 53–55
23. Augustyn Kordecki; przeł. Józef Łepkowski, (Nowa Gigantomachia): pamiętnik oblężenia Częstochowy roku 1655, Warszawa: S. Orgelbrand, 1858, s. 28, 103
24. Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice historyczne, serya IV (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów; Warszawa: H. Altenberg, G. Seyfarth, E. Wende i Sp.; E. Wende i Sp., 1913, s. 179
25. Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice historyczne, serya IV (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów; Warszawa: H. Altenberg, G. Seyfarth, E. Wende i Sp.; E. Wende i Sp., 1913, s. 182
26. Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice historyczne, serya IV (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów; Warszawa: H. Altenberg, G. Seyfarth, E. Wende i Sp.; E. Wende i Sp., 1913, s. 181, 262
27. Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice historyczne, serya IV (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów; Warszawa: H. Altenberg, G. Seyfarth, E. Wende i Sp.; E. Wende i Sp., 1913, s. 349
28. Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice historyczne, serya IV (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów; Warszawa: H. Altenberg, G. Seyfarth, E. Wende i Sp.; E. Wende i Sp., 1913, s. 184
29. Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice historyczne, serya IV (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów; Warszawa: H. Altenberg, G. Seyfarth, E. Wende i Sp.; E. Wende i Sp., 1913, s. 222–223
30. Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice historyczne, serya IV (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów; Warszawa: H. Altenberg, G. Seyfarth, E. Wende i Sp.; E. Wende i Sp., 1913, s. 334
31. Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice historyczne, serya IV (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów; Warszawa: H. Altenberg, G. Seyfarth, E. Wende i Sp.; E. Wende i Sp., 1913, s. 2
32. Ludwik Kubala, Wojny duńskie i pokój oliwski 1657–1660, Szkice historyczne, serja VI (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów: Księgarnia Wydawnicza H. Altenberga, 1922, s. 11
33. Ludwik Kubala, Wojny duńskie i pokój oliwski 1657–1660, Szkice historyczne, serja VI (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów: Księgarnia Wydawnicza H. Altenberga, 1922, s. 6
34. Ludwik Kubala, Wojny duńskie i pokój oliwski 1657–1660, Szkice historyczne, serja VI (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów: Księgarnia Wydawnicza H. Altenberga, 1922, s. 25–31
35. Ludwik Kubala, Wojny duńskie i pokój oliwski 1657–1660, Szkice historyczne, serja VI (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów: Księgarnia Wydawnicza H. Altenberga, 1922, s. 195
36. Ludwik Kubala, Wojny duńskie i pokój oliwski 1657–1660, Szkice historyczne, serja VI (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów: Księgarnia Wydawnicza H. Altenberga, 1922, s. 25
37. Ludwik Kubala, Wojny duńskie i pokój oliwski 1657–1660, Szkice historyczne, serja VI (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów: Księgarnia Wydawnicza H. Altenberga, 1922, s. 10
38. Ludwik Kubala, Wojny duńskie i pokój oliwski 1657–1660, Szkice historyczne, serja VI (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów: Księgarnia Wydawnicza H. Altenberga, 1922, s. 9–10
39. Ludwik Kubala, Wojny duńskie i pokój oliwski 1657–1660, Szkice historyczne, serja VI (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów: Księgarnia Wydawnicza H. Altenberga, 1922, s. 22–24
40. Ludwik Kubala, Wojny duńskie i pokój oliwski 1657–1660, Szkice historyczne, serja VI (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów: Księgarnia Wydawnicza H. Altenberga, 1922, s. 24
41. Ludwik Kubala, Wojny duńskie i pokój oliwski 1657–1660, Szkice historyczne, serja VI (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów: Księgarnia Wydawnicza H. Altenberga, 1922, s. 160–161
42. Ludwik Kubala, Wojny duńskie i pokój oliwski 1657–1660, Szkice historyczne, serja VI (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów: Księgarnia Wydawnicza H. Altenberga, 1922, s. 162
43. Ludwik Kubala, Wojny duńskie i pokój oliwski 1657–1660, Szkice historyczne, serja VI (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów: Księgarnia Wydawnicza H. Altenberga, 1922, s. 162–166
44. Ludwik Kubala, Wojny duńskie i pokój oliwski 1657–1660, Szkice historyczne, serja VI (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów: Księgarnia Wydawnicza H. Altenberga, 1922, s. 310
45. Ludwik Kubala, Wojny duńskie i pokój oliwski 1657–1660, Szkice historyczne, serja VI (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów: Księgarnia Wydawnicza H. Altenberga, 1922, s. 327–328
46. Ludwik Kubala, Wojny duńskie i pokój oliwski 1657–1660, Szkice historyczne, serja VI (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów: Księgarnia Wydawnicza H. Altenberga, 1922, s. 329–330