Hieronim Radziejowski

Od kariery dworskiej do wygnania

Hieronim Radziejowski (1612–1667) był marszałkiem sejmu w 1645 roku i podkanclerzym koronnym od 1650. Należał do bliskiego otoczenia dworu, lecz konflikt z Janem Kazimierzem przerodził się w spór polityczny i sądowy. Uciekł z kraju w 1652 roku. Na szwedzkim dworze zyskał protekcję królowej Krystyny i kontakty z Magnusem de la Gardie. Jego wygnanie nie było więc tylko osobistą historią: stał się użytecznym pośrednikiem między przeciwnikami Rzeczypospolitej¹.

Droga do najazdu

W Szwecji i podczas podróży po Europie Radziejowski prowadził korespondencję z Kozakami i opozycją magnacką. W 1654 roku starał się skłonić nowego króla Szwecji do wojny z Rzecząpospolitą. Później zaprzeczał takiej roli, lecz przytoczony w biogramie Polskiego Słownika Biograficznego protokół szwedzkiego przesłuchania mówi o jego namowach. Nie znaczy to, że sam „wywołał potop”: szwedzka decyzja zależała od szerszej polityki bałtyckiej i wojny Rzeczypospolitej z Moskwą¹.

Ujście i Warszawa

Pod Ujściem w lipcu 1655 roku brał udział w rozmowach kapitulacyjnych. Przekonywał Wielkopolan do przyjęcia szwedzkiej protekcji, przedstawiając Jana Kazimierza jako zagrożenie dla ich wolności. Następnie wjechał do Poznania z wojskami, wymuszał kontrybucje i doradzał dowództwu szwedzkiemu. We wrześniu pośredniczył w kontakcie Karola X Gustawa z władzami Warszawy. Historycy wskazują, że południowy wariant kampanii szwedzkiej był zgodny z jego radami, ale powstał bez jego udziału; przypisywanie mu całego planu byłoby przesadą¹².

Dalsze losy i obraz literacki

Jego związki ze Szwedami też nie były trwałe: popadł w konflikt z Karolem X Gustawem i został przez Szwedów uwięziony. Po wojnie zabiegał o rehabilitację i ponownie uczestniczył w polityce Rzeczypospolitej; zmarł w 1667 roku. Sienkiewicz umieścił go w „Potopie” jako postać historyczną z obozu szwedzkiego. Sceny i dialogi powieściowe trzeba jednak oddzielić od dokumentów. W obsadzie filmu Hoffmana nie ma potwierdzonej odrębnej roli Radziejowskiego¹³⁴.