Warszawa

Miasto większe niż Starówka

W XVII wieku Warszawa obejmowała więcej niż dzisiejszą Starówkę. Obok Starej i Nowej Warszawy rozwijały się przedmieścia oraz jurydyki z rezydencjami szlacheckimi. Wał Zygmuntowski, usypany w latach 1621–1624, osłaniał szerszy obszar niż średniowieczne mury. Miał chronić przed najazdem, a później ułatwiał także kontrolę sanitarną. W latach trzydziestych i czterdziestych powstawały nowe pałace oraz budynki władz centralnych. Zniszczenia potopu należy więc rozpatrywać w skali całego zespołu miejskiego, którego rozbudowa powróciła po odzyskaniu kontroli przez króla¹.

Dlaczego Warszawa była ważna?

W połowie XVII wieku Warszawa była siedzibą dworu i urzędów centralnych. Zamek Królewski, Krakowskie Przedmieście i Kolumna Zygmunta nadawały miastu rangę politycznego centrum. Zajęcie stolicy miało więc znaczenie większe niż zdobycie jednego garnizonu²³.

Cztery różne momenty wojny

Szwedzi zajęli Warszawę we wrześniu 1655 roku. Latem 1656 roku wojska Rzeczypospolitej obległy szwedzką załogę i doprowadziły do jej kapitulacji. Pod koniec tego samego miesiąca pod miastem rozegrała się trzydniowa bitwa przeciw armii szwedzko-brandenburskiej. Sprzymierzeni zwyciężyli w polu, ale nie był to koniec wojny. W czerwcu 1657 roku miasto ponownie skapitulowało, tym razem przed siłami siedmiogrodzkimi i szwedzkimi⁴⁵⁶⁷.

Jak czytać mapę?

Punkt miasta na dzisiejszej mapie pomaga odnaleźć Warszawę. Nie oznacza jednego pola bitwy: walki, oblężenia i kapitulacje obejmowały różne części miasta i jego okolic. Zachował się także opis wojny oraz plan Warszawy związany z zajęciem w 1655 roku⁸.

Mury wykorzystane przez okupantów

Warszawskie mury budowano etapami od XIV wieku; później dodano drugi pierścień i fosę. W połowie XVI wieku Brama Nowomiejska otrzymała wysunięty barbakan, umożliwiający boczny ostrzał. Za poszczególne odcinki odpowiadali kupcy i rzemieślnicy, a umiejętności strzeleckie rozwijało bractwo kurkowe. Podczas pierwszego najazdu miasto poddało się, lecz w następnym roku umocnienia wykorzystywała szwedzka załoga. Walka poważnie osłabiła ich właściwości obronne. Dzisiejszy spacer wzdłuż murów pomaga więc odczytać zarówno wcześniejszą organizację mieszkańców, jak i przestrzeń okupacji⁹.

Warsztat w dawnej fosie

Archeologia pokazuje także, co następowało po wojnie. Choć naprawiano umocnienia uszkodzone podczas potopu, fosę stopniowo zasypywano odpadami i zajmowano zabudową. Garncarze urządzali tu warsztaty, ponieważ wypalanie naczyń pośród gęstych domów groziło pożarem. W badaniach z 1953 roku odkryto fragmenty ceramicznego stojaka do wypalania główek fajek; koło dawnej Bramy Pobocznej znaleziono pozostałości pieców z końca XVII i połowy XVIII wieku. Przedmiot muzealny opowiada zatem o zmianie funkcji dawnej przestrzeni wojskowej i powrocie codziennej produkcji¹⁰.