Ilustracja AI
Wyobrażony zimowy przemarsz wojsk.
1648–1668
Kalendarium
Potop szwedzki trwał od lata 1655 roku do pokoju w Oliwie w 1660 roku. Kalendarium obejmuje także wydarzenia, które poprzedziły najazd, oraz dalsze losy Rzeczypospolitej.
Wpisy prowadzą do źródeł i pełnych artykułów. Gdy nie znamy dokładnego dnia, podajemy miesiąc lub rok.
1648–1655
Przed potopem
Powstanie Chmielnickiego i wojna z Moskwą. Tło kryzysu, w którym Szwecja zdecydowała się na najazd.
Dlaczego Szwecja uderzyła? Przeczytaj tło wydarzeń-
1648
Działania wojenne
Powstanie Chmielnickiego
Na Ukrainie wybuchło powstanie kozackie, które pochłaniało siły Rzeczypospolitej jeszcze przed najazdem szwedzkim.
-
1649
Działania wojenne
Oblężenie Zbaraża
W 1649 roku wojska kozackie i tatarskie obległy armię koronną w Zbarażu. Ta wojna wyczerpywała państwo przed szwedzkim najazdem.
-
1651
Bitwa
Bitwa pod Beresteczkiem
Zwycięstwo wojsk Jana Kazimierza nad siłami kozacko-tatarskimi w 1651 roku nie zakończyło wojny, która trwała także podczas potopu.
-
1654
Wydarzenie polityczne
Ugoda perejasławska i wojna z Rosją
Kozacy zwrócili się ku carowi; w 1654 roku Rzeczpospolita znalazła się w wojnie z Rosją przed szwedzkim najazdem.
-
1655
Działania wojenne
Rosyjska ofensywa zagraża Litwie
Latem 1655 roku wojska carskie zajęły Mińsk i zbliżyły się do Wilna. Litwa mierzyła się z zagrożeniem ze wschodu, gdy nadciągała Szwecja.
1655–1660
Potop szwedzki
Najazd, okupacja, opór i pokój ze Szwecją. W tej części są także wydarzenia innych konfliktów toczących się równolegle.
-
1655
Początek najazduDziałania wojenne
Armia szwedzka przekracza granicę
21 lipca 1655 roku armia Arvida Wittenberga wkroczyła do Rzeczypospolitej. Kapitulacja pod Ujściem nastąpiła cztery dni później.
-
Traktat
Kapitulacja pod Ujściem
W lipcu 1655 roku pospolite ruszenie województw poznańskiego i kaliskiego, zebrane nad Notecią, poddało się bez rozstrzygającej bitwy armii szwedzkiej Arvida Wittenberga.
-
Traktat
Kapitulacja w Kiejdanach
W sierpniu 1655 roku hetman wielki litewski Janusz Radziwiłł ogłosił pod Kiejdanami akt poddania Wielkiego Księstwa Litewskiego pod protekcję króla szwedzkiego; w październiku podpisano tu układ kiejdański.
-
Działania wojenne
Szwedzi zajmują Warszawę
8 września 1655 roku Warszawa poddała się bez bitwy wojskom Karola X Gustawa. Za krótką wiadomością o kapitulacji kryje się opowieść o miejskiej decyzji, podatkach okupacyjnych i mapie z dwiema datami.
-
Bitwa
Potyczka pod Inowłodzem
Oddział Stefana Czarnieckiego rozbił straż tylną armii szwedzkiej Arvida Wittenberga. Był to jeden z wczesnych przykładów czynnego oporu w kampanii 1655 roku.
-
Bitwa
Bitwa pod Żarnowem
Wojska Jana II Kazimierza poniosły klęskę w starciu ze Szwedami pod Żarnowem. Po porażce odwrót armii królewskiej trwał dalej.
-
Oblężenie
Oblężenie Krakowa
Jesienią 1655 roku Stefan Czarniecki przez ponad trzy tygodnie bronił Krakowa przed armią Karola Gustawa, po czym oddał miasto na mocy kapitulacji i wyprowadził załogę z bronią w ręku.
-
Bitwa
Klęska pod Nowym Dworem
Armia szwedzka rozbiła pod Nowym Dworem mazowieckie pospolite ruszenie. Kolejna formacja powołana do obrony kraju nie zdołała zatrzymać najeźdźców.
-
Bitwa
Bitwa pod Wojniczem
Armia szwedzka pokonała wojska koronne pod Wojniczem. Po klęsce położenie obrońców Krakowa stało się trudniejsze.
-
Bitwa
Opór pod Kościanem
Krzysztof Żegocki zaatakował i pokonał szwedzką załogę Kościana. Działania w Wielkopolsce pokazały, że opór trwał także po kapitulacji regularnych sił.
-
Wydarzenie polityczne
Jan II Kazimierz opuszcza kraj
Wobec postępów wojsk szwedzkich i przechodzenia części szlachty na stronę Karola X Gustawa Jan II Kazimierz opuścił Rzeczpospolitą. Z wygnania nadal zabiegał o odbudowę oporu.
-
Wydarzenie polityczne
Hetmani koronni poddają się pod Wiśniczem
Hetmani koronni uznali zwierzchnictwo Karola X Gustawa pod Wiśniczem. Ich późniejszy powrót do obozu Jana Kazimierza był jednym ze zwrotów politycznych tej kampanii.
-
Oblężenie
Oblężenie Jasnej Góry
Przez blisko sześć tygodni obrońcy Jasnej Góry odmawiali wpuszczenia szwedzkiej załogi. Zobacz, kto podejmował decyzje, jak działała twierdza i dlaczego jej obrona stała się symbolem potopu.
-
Wydarzenie polityczne
Uniwersał opolski
Jan II Kazimierz wydał w Opolu uniwersał wzywający do walki ze Szwedami. Apel ogłoszono, gdy król przebywał poza granicami Rzeczypospolitej.
-
Bitwa
Bitwa pod Krosnem
Siły wierne Janowi Kazimierzowi, dowodzone przez Wojniłłowicza, pokonały Szwedów pod Krosnem. Zwycięstwo należało do serii lokalnych działań przeciw garnizonom i oddziałom szwedzkim.
-
Wydarzenie polityczne
Konfederacja tyszowiecka
Pod koniec grudnia 1655 roku hetmani koronni, wojsko i szlachta zawiązali w Tyszowcach konfederację, która wypowiedziała posłuszeństwo Karolowi Gustawowi i wezwała do wojny ze Szwedami.
-
Wydarzenie polityczne
Śmierć Janusza Radziwiłła
Janusz Radziwiłł zmarł podczas wojny, niedługo po układach kiejdańskich. Jego decyzje polityczne pozostały jednym z najbardziej spornych wątków dziejów najazdu.
-
1656
Wydarzenie polityczne
Powrót króla i konfederacja łańcucka
W styczniu Jan II Kazimierz wrócił do kraju. W Łańcucie przy królu zawiązano konfederację wspierającą opór przeciw Szwecji.
-
Bitwa
Bitwa pod Gołębiem
Karol X Gustaw pokonał wojska Stefana Czarnieckiego pod Gołębiem. Wojska polskie kontynuowały później działania przeciw armii szwedzkiej.
-
Bitwa
Bitwa pod Janowem
Wojska litewskie Pawła Jana Sapiehy starły się pod Janowem z oddziałami Bogusława Radziwiłła. Starcie było częścią walk na Litwie, równoległych do kampanii w Koronie.
-
Bitwa
Bitwa pod Jarosławiem
Stefan Czarniecki pokonał pod Jarosławiem straż przednią armii Karola X Gustawa. Starcie nastąpiło podczas manewrów obu armii na południu Rzeczypospolitej.
-
Wydarzenie polityczne
Śluby lwowskie Jana Kazimierza
Jan II Kazimierz złożył śluby w katedrze lwowskiej. Akt miał znaczenie religijne i polityczne w czasie odbudowy oporu przeciw Szwecji.
-
Bitwa
Bitwa pod Warką
W kwietniu 1656 roku wojsko Stefana Czarnieckiego pobiło nad Pilicą, między Warką a Czerskiem, korpus margrabiego badeńskiego idący na pomoc Karolowi Gustawowi.
-
Działania wojenne
Odzyskanie Lublina
Wojska litewskie pod dowództwem Pawła Jana Sapiehy odbiły Lublin z rąk szwedzkich. Odzyskanie miasta było częścią działań przeciw rozproszonym załogom okupacyjnym.
-
Bitwa
Bitwa pod Kłeckiem
Wojska Stefana Czarnieckiego i Jerzego Sebastiana Lubomirskiego starły się ze Szwedami pod Kłeckiem. Muzeum Wojska Polskiego ocenia wynik jako zwycięstwo strony szwedzkiej.
-
Traktat
Czasowe zawieszenie broni z Rosją
Dowódcy Rzeczypospolitej i Rosji uzgodnili czasowe przerwanie walk. Oba państwa prowadziły od 1654 roku osobną wojnę, a szwedzki najazd zmienił układ sił.
-
Wydarzenie polityczne
Śluby warszawskie
Pod murami obleganej Warszawy Jan II Kazimierz ponowił obietnice ze ślubów lwowskich. Król przebywał przy wojskach próbujących odzyskać stolicę.
-
Traktat
Traktat malborski
Karol X Gustaw zawarł w Malborku układ z elektorem brandenburskim Fryderykiem Wilhelmem. W zamian za pomoc wojskową obiecano elektorowi zdobycze terytorialne w Rzeczypospolitej.
-
Działania wojenne
Kapitulacja Szwedów w Warszawie
Szwedzka załoga Warszawy poddała się po oblężeniu prowadzonym przez wojska Rzeczypospolitej. Odzyskanie stolicy poprzedziło wielką bitwę polową pod miastem pod koniec lipca.
-
Bitwa
Trzydniowa bitwa pod Warszawą
Od 28 do 30 lipca wojska Rzeczypospolitej walczyły z połączoną armią szwedzko-brandenburską. Sprzymierzeni zwyciężyli w polu, choć bitwa nie zakończyła wojny.
-
Bitwa
Bitwa pod Łowiczem
Wojska Stefana Czarnieckiego odniosły zwycięstwo pod Łowiczem. Działania przeciw siłom szwedzkim trwały po lipcowej porażce pod Warszawą.
-
Działania wojenne
Odzyskanie Łęczycy
Wojska Jana II Kazimierza zdobyły Łęczycę bronioną przez szwedzką załogę. Odzyskiwanie miast i twierdz stopniowo ograniczało obszar szwedzkiej kontroli.
-
Bitwa
Bitwa pod Prostkami
Korpus Wincentego Gosiewskiego, złożony z oddziałów polskich, litewskich i tatarskich, pokonał wojska szwedzko-brandenburskie. Starcie rozegrało się na obszarze Prus Książęcych.
-
Bitwa
Bitwa pod Filipowem
Wojska szwedzko-brandenburskie pokonały korpus Wincentego Gosiewskiego pod Filipowem. Porażka nastąpiła dwa tygodnie po jego zwycięstwie pod Prostkami.
-
Traktat
Rozejm w Niemieży
Rzeczpospolita i Rosja zawarły rozejm w toczącej się od 1654 roku wojnie. Układ pozwalał obu stronom odnieść się do nowej sytuacji wywołanej przez szwedzkie sukcesy.
-
Traktat
Układ z Habsburgami w Wiedniu
Przedstawiciele Rzeczypospolitej i austriackich Habsburgów podpisali w Wiedniu traktat dotyczący pomocy przeciw Szwecji. Wojna angażowała coraz większą liczbę państw europejskich.
-
Traktat
Traktat w Radnot
Karol X Gustaw i jego sojusznicy zawarli układ przewidujący podział ziem Rzeczypospolitej. Był to projekt polityczny; przewidziany w nim rozbiór nie został zrealizowany.
-
Wydarzenie polityczne
Jan II Kazimierz przybywa do Gdańska
Król przybył do Gdańska, który nie poddał się Szwedom podczas najazdu. Port pozostał ważnym punktem oporu i kontaktu z sojusznikami.
-
1657
Bitwa
Bitwa pod Chojnicami
Pod Chojnicami doszło do starcia wojsk Rzeczypospolitej ze Szwedami. Działania wojenne trwały w Prusach także po zakończeniu kampanii 1656 roku.
-
Działania wojenne
Najazd Jerzego II Rakoczego
Na początku 1657 roku książę Siedmiogrodu wkroczył do Rzeczypospolitej jako sojusznik Szwecji i uczestnik układu z Radnot.
-
Wydarzenie polityczne
Dania przystępuje do wojny ze Szwecją
Fryderyk III, król Danii, wypowiedział wojnę Szwecji. Otworzył się kolejny front konfliktu, w którym Rzeczpospolita i Dania znalazły się po tej samej stronie.
-
Działania wojenne
Warszawa kapituluje przed Siedmiogrodzianami i Szwedami
Oddziały Jerzego II Rakoczego i ich szwedzcy sprzymierzeńcy zmusiły Warszawę do kapitulacji. Stolica ponownie znalazła się w rękach przeciwników Jana Kazimierza.
-
Bitwa
Bitwa pod Magierowem
Wojska Rzeczypospolitej starły się z wycofującą się armią siedmiogrodzką pod Magierowem. Kampania przeciw Jerzemu II Rakoczemu zbliżała się do końca.
-
Działania wojenne
Kapitulacja Jerzego II Rakoczego
Po klęskach wojsk siedmiogrodzkich Jerzy II Rakoczy skapitulował. Jego wyprawa, podjęta w sojuszu ze Szwecją, nie doprowadziła do planowanego podziału Rzeczypospolitej.
-
Traktat
Układy welawsko-bydgoskie
Układy z elektorem brandenburskim Fryderykiem Wilhelmem zakończyły jego sojusz ze Szwecją. Rzeczpospolita uznała w nich suwerenność elektora w Prusach Książęcych.
-
1658
Działania wojenne
Blokada szwedzkiej załogi Torunia
Wojska Rzeczypospolitej i cesarskie rozpoczęły blokadę Torunia, w którym broniła się szwedzka załoga. Operacja była częścią odzyskiwania twierdz w Prusach Królewskich.
-
Działania wojenne
Przeprawa na wyspę Als
Korpus Stefana Czarnieckiego uczestniczył w przeprawie sprzymierzonych wojsk na duńską wyspę Als. Kampania duńska przeniosła działania żołnierzy Rzeczypospolitej daleko poza jej granice.
-
Działania wojenne
Kapitulacja szwedzkiej załogi Torunia
Szwedzka załoga Torunia poddała się wojskom polsko-cesarskim. Zakończyło to wielomiesięczne oblężenie jednego z ważnych punktów szwedzkiej obrony w Prusach.
-
1659
Działania wojenne
Odzyskanie Grudziądza
W kampanii 1659 roku wojska Jerzego Sebastiana Lubomirskiego odbiły Grudziądz z rąk szwedzkich. Miasto pozostawało okupowane od końca 1655 roku.
-
Działania wojenne
Czarniecki opuszcza Danię
Stefan Czarniecki wraz z dywizją opuścił Danię po kampanii przeciw Szwecji. Część polskich oddziałów pozostała jeszcze w służbie sprzymierzonych.
-
1660
Koniec wojny ze SzwecjąTraktat
Pokój oliwski
Traktat zawarty 3 maja 1660 roku w klasztorze w Oliwie zakończył wojnę Rzeczypospolitej ze Szwecją; Szwecja zwróciła Prusy Królewskie, a zatrzymała większą część Inflant.
1660–1668
Po potopie
Po pokoju ze Szwecją trwała wojna z Rosją. Kolejne lata przyniosły rokosz Lubomirskiego, rozejm w Andruszowie i abdykację Jana Kazimierza.
Co było po pokoju oliwskim?-
1660
Bitwa
Bitwa pod Połonką
Po pokoju ze Szwecją armie Rzeczypospolitej nadal walczyły z Rosją. Pod Połonką Sapieha i Czarniecki zwyciężyli wojska rosyjskie.
-
Bitwa
Bitwa pod Cudnowem
Polskie wojska Potockiego i Lubomirskiego zwyciężyły armię rosyjską pod Cudnowem. Wojna na wschodzie trwała mimo pokoju ze Szwecją.
-
1661
Wydarzenie polityczne
Związek Braterski żąda zaległego żołdu
Skonfederowane oddziały litewskie utworzyły Związek Braterski i zażądały wypłaty zaległego żołdu.
-
1662
Wydarzenie polityczne
Uprowadzenie i śmierć Wincentego Gosiewskiego
Żołnierze Związku Braterskiego uprowadzili i rozstrzelali hetmana litewskiego Wincentego Gosiewskiego, stronnika króla.
-
1665
Wydarzenie polityczne
Konfederacja w obronie Lubomirskiego
We Lwowie zawiązano konfederację popierającą wygnanego Jerzego Sebastiana Lubomirskiego. Spór z królem przerodził się w wojnę domową.
-
1666
Bitwa
Bitwa pod Mątwami
Wojska królewskie przegrały z rokoszanami popierającymi Jerzego Sebastiana Lubomirskiego. Była to wojna domowa po zakończeniu walk ze Szwecją.
-
1667
Traktat
Rozejm w Andruszowie
Rozejm zakończył główną fazę wojny Rzeczypospolitej z Rosją, trwającej od 1654 roku. Zmienił granice na wschodzie.
-
1668
Wydarzenie polityczne
Abdykacja Jana II Kazimierza
Osiem lat po pokoju ze Szwecją Jan II Kazimierz zrzekł się tronu. Zakończyło się jego panowanie i epoka polskiej linii Wazów.