Pokój oliwski

Przebieg

Do rokowań skłonił strony wojujące pośrednik francuski, przy poparciu królowej Ludwiki Marii¹. Miejsce kongresu długo pozostawało sporne. Polacy chcieli Braniewa, elektor brandenburski Lubeki lub Frankfurtu nad Odrą, a Szwedzi Elbląga. W końcu kanclerz koronny zaproponował klasztor w Oliwie¹. Szwedzi zamieszkali w Sopotach, dokąd przybyli 4 stycznia 1660 roku, a Polacy we wsi Striess. Obrady toczyły się w klasztorze oliwskim, w pokojach z osobnymi wejściami, tak by delegacje się nie spotykały². Całym kongresem kierował poseł francuski Antoni de Lumbres³.

Rzeczpospolitą reprezentowali między innymi wojewoda poznański Jan Leszczyński, marszałek wielki i hetman polny koronny Jerzy Lubomirski, kanclerz wielki koronny Mikołaj Prażmowski i kanclerz litewski Krzysztof Pac. Na czele strony szwedzkiej stał Magnus Gabriel de la Gardie. W kongresie uczestniczyli też posłowie cesarza, wśród nich Franciszek de Lisola, oraz komisarze elektora brandenburskiego⁴. W trakcie rokowań zmarł w Göteborgu Karol Gustaw. Opiekunowie jego syna postanowili zabezpieczyć kraj pokojem, choćby z pewnym uszczerbkiem⁵.

Ostatnie dni rokowań upłynęły pod groźbą ich zerwania. Pracowano 2 maja od czwartej po południu do wschodu słońca, a 3 maja od dziewiątej rano do północy. Ponieważ pełne instrumenty nie były jeszcze gotowe, Lumbres zaproponował podpisanie artykułu ogólnego, który zatwierdzał wszystkie artykuły już przyjęte. Strony podpisały ów artykuł promulgacyjny 3 maja między jedenastą a dwunastą w nocy, a około północy sekretarze wymienili dokumenty na klasztornym korytarzu⁶.

Ratyfikację podpisali 26 czerwca 1660 roku deputaci wyznaczeni przez sejm i tego samego dnia król. Deputaci inflanccy odmówili podpisu na znak protestu przeciw oddaniu prowincji. Dokumenty ratyfikacyjne wymieniono w Gdańsku 16 sierpnia⁷.

Siły i straty

Na obszarze trzech mil wokół miejsca obrad miały ustać wszelkie działania wojenne, ale poza nim wojna toczyła się dalej⁸.

Znaczenie

Pokój zamykał, jak pisze Kubala, wojny rozpoczęte przed sześćdziesięciu laty⁹. Szwecja oddała Prusy Królewskie, ale zatrzymała Inflanty, teraz „na wieczne czasy”: całą krainę za Dźwiną i wyspę Runo. Rzeczpospolita utraciła wszelkie prawa do Estonii i Ozylii. Przy Polsce pozostała tylko południowo-wschodnia część Inflant z Dyneburgiem, Rzeżycą, Lucynem i Marienhauzem¹⁰. Jan Kazimierz zrzekł się praw do tronu szwedzkiego i zobowiązał się nie używać tytułu ani herbów szwedzkich w pismach do Szwecji. Elektor utrzymał korzyści z traktatu welawsko-bydgoskiego¹¹.

Kubala oceniał, że pokój na razie niewiele przyniósł obu stronom. Utrata Inflant była dla Polski ciosem dotkliwym, ale nieuniknionym, bo Rzeczpospolita potrzebowała pokoju, by bronić się przed Moskwą¹⁰. Zerwanie rokowań groziło sojuszem Szwedów z Moskwą, która zajęła już całą Litwę¹¹. Pokój zawarto na warunkach dość korzystnych dla Szwecji, w dużej mierze dzięki staraniom Ludwiki Marii⁹.