Karol X Gustaw

Życiorys

Karol Gustaw urodził się na zamku w Nyköping jako syn palatyna Jana Kazimierza ze Zweibrücken i Katarzyny, siostry Gustawa II Adolfa. Szwedzki słownik biograficzny podaje datę 8 listopada 1622 roku według kalendarza juliańskiego, którego używano wówczas w Szwecji; według kalendarza gregoriańskiego był to 18 listopada¹.

W latach 1638–1640 odbył podróż edukacyjną, w czasie której studiował w akademii oficerskiej Benjamina w Paryżu¹. Od 1642 do 1645 roku służył w armii Lennarta Torstenssona w Niemczech, a w 1648 roku został generalissimusem wojsk szwedzkich w Niemczech¹. W 1649 roku riksdag wybrał go na następcę tronu¹. Królem został w 1654 roku, po abdykacji królowej Krystyny¹.

W czasie potopu

Decyzję o wojnie z Polską faktycznie podjęto podczas debat w radzie państwa w grudniu 1654 roku¹. Według słownika Karol Gustaw wybrał atak na Polskę, a nie na Rosję, między innymi z powodu słabości Polski, szwedzkich interesów w Kurlandii i Prusach oraz pretensji polskich Wazów do tronu szwedzkiego¹. W pierwszych dniach sierpnia 1655 roku wkroczył do Polski z 15 000 żołnierzy, 60 wielkimi działami i 118 armatami pułkowymi⁴. Janusz i Bogusław Radziwiłłowie poddali mu Litwę⁵ (zob. Kapitulacja w Kiejdanach).

Pod Wojniczem 3 października rozbił wojsko hetmana polnego i wrócił pod oblegany Kraków⁶ (zob. Oblężenie Krakowa). Wracając z Krakowa do Warszawy, miał, jak powiadano, objechać Jasną Górę⁷. Rozkazał generałowi Burchardowi Müllerowi zająć klasztor, którego skarby miały pójść na zapłatę wojska⁷ (zob. Oblężenie Jasnej Góry).

Pod Gołębiem 18 lutego 1656 roku pobił Stefana Czarnieckiego⁸. Już 11 lutego chorąży koronny Koniecpolski wysłał jednak wraz z księciem Dymitrem Wiśniowieckim posłów do Jana Kazimierza z oświadczeniem, że wraca do posłuszeństwa; to samo uczyniło wojsko pod jego komendą, liczące 9000 ludzi⁹. Wiadomość, że kwarciani pod Koniecpolskim go opuścili, Karol Gustaw otrzymał zaraz po bitwie; Polacy byli wtedy jego główną siłą¹⁰. Na przełomie marca i kwietnia był zamknięty w widłach Wisły i Sanu pod Sandomierzem¹¹. Szwedzki słownik ocenia, że wielkie zwycięstwa lat 1655–1657, spośród których najwięcej uwagi przyciągnęła trzydniowa bitwa pod Warszawą, nie przyniosły odpowiednich skutków politycznych, bo Szwecja nie miała sił ani pieniędzy, by opanować całą Polskę¹. W 1657 roku, po wypowiedzeniu wojny przez Danię, poprowadził armię na Danię; pokój w Roskilde w 1658 roku dał Szwecji Skanię, Halland, Blekinge, Bohuslän, Bornholm i okręg Trondheim¹. Zmarł w czasie rokowań w Oliwie. Według Kubali przed śmiercią radził żonie i ministrom starać się o rychły pokój, a opiekunowie jego syna postanowili zabezpieczyć kraj pokojem, choćby z pewnym uszczerbkiem² (zob. Pokój oliwski).

Kontrowersje

W powieści

Sienkiewicz tak opisuje króla szwedzkiego w obozie po bitwie pod Gołębiem:

Karol Gustaw, gdy był wesół, zdawał się być z samej dobroci ulepiony, ale gdy raz brew zmarszczył, wzbudzał strach nieopisany w najbliższych (...)

Henryk Sienkiewicz, „Potop”¹²

W dalszej części powieści król mówi o taktyce przeciwnika: „Czarniecki nie wybije, ale wykradnie mi wojsko”¹³.

W filmie

W filmie Jerzego Hoffmana Karola X Gustawa zagrał Leon Niemczyk¹⁴.