Oblężenie Jasnej Góry

Najważniejsze w minutę

• Kiedy: główne siły oblegające przybyły 18 listopada 1655 roku; odeszły nocą z 26 na 27 grudnia.¹
• Kto: przeor Augustyn Kordecki kierował decyzjami i rokowaniami wspólnoty; generał Burchard Müller dowodził oblegającymi. Piotr Czarniecki i Stefan Zamojski prowadzili wypady na baterie.²³
• Co zdecydowało: fortyfikacje i aktywna obrona dały czas, a szwedzkie dowództwo mierzyło się również z pogodą, rozkazami i narastającym oporem poza Częstochową.⁴⁵²
• Dlaczego pamiętamy: obrona sanktuarium stała się potężnym symbolem, a późniejsza książka Kordeckiego, ryciny, literatura i film utrwaliły jej opowieść.²⁴

Przebieg

Na przełomie października i listopada 1655 roku poselstwo klasztoru złożyło akt poddańczy, zapewne na ręce Arvida Wittenberga². Według Muzeum Historii Polski przeor Augustyn Kordecki postanowił uznać władzę Karola Gustawa 7 listopada⁶. Karol Gustaw polecił jednak generałowi Burchardowi Müllerowi zająć klasztor. Kubala podkreśla znaczenie zgromadzonych tam kosztowności jako możliwego źródła zapłaty dla wojska; Muzeum Narodowe w Warszawie wskazuje przede wszystkim zamiar osadzenia własnej załogi w strategicznej twierdzy⁷⁴.

Jako pierwszy stanął pod murami hrabia Wrzeszczewicz, 8 listopada o dziesiątej w nocy. Zażądał otwarcia bram i groził, że wkrótce nadejdą cztery tysiące żołnierzy⁸⁹. Zakonnicy odrzucili jego warunki¹⁰. Kordecki wywiózł wcześniej cudowny obraz do Lublińca na Śląsku¹¹, a kasztelan krakowski Stanisław Warszycki dostarczył klasztorowi dwanaście dział¹².

Główne siły Müllera stanęły u podnóża góry 18 listopada około drugiej po południu. Generał listem datowanym „8 (18) Listopada 1655” zażądał przyjęcia załogi¹³. Ostrzał przeplatał się z rokowaniami. Müller żądał wpuszczenia 150 strzelców i więził dwóch zakonników wysłanych na rozmowy¹⁴. W wycieczkach Piotr Czarniecki zagwoździł dwa większe działa, a Stefan Zamojski 20 grudnia wybił kamieniarzy kujących skałę pod murami i zagwoździł dwa kolejne działa³.

W Boże Narodzenie Szwedzi ostrzelali klasztor z ciężkich dział sprowadzonych z Krakowa¹⁵, a wieczorem Müller w liście z datą „15 (25) Grudnia” zażądał poddania albo przysięgi i okupu 60 000 talarów¹⁶. Kordecki odpisał 26 grudnia, że klasztor nie ma czym zapłacić¹⁷. Nocą po dniu św. Szczepana Szwedzi zdjęli działa ze stanowisk, a o świcie odeszli; Müller pociągnął do Piotrkowa¹⁸¹⁹.

Dlaczego klasztor był fortecą?

Jasna Góra nie była tylko zespołem kościelnym bronionym przez przypadkowy mur. Od 1620 roku z polecenia Zygmunta III, a następnie Władysława IV, wznoszono tu niewielkie nowoczesne obwarowania bastionowe. Cztery narożne bastiony łączyły wały, a całość otaczała fosa. Położenie na wapiennym wzgórzu utrudniało podejście i pozwalało obserwować okolicę. Muzeum Narodowe nazywa klasztor jedną z silniejszych fortec w punkcie łączącym szlaki między Wielkopolską, Śląskiem, Krakowem i Warszawą⁵⁴.

Bastion nie był ozdobną basztą. Jego wysunięty zarys pozwalał ostrzeliwać podejście wzdłuż sąsiedniego odcinka wału. Ziemia za murem pochłaniała uderzenia lepiej niż cienka ściana budynku. Nie czyniło to Jasnej Góry niezwyciężoną: gdy w grudniu nadeszły cięższe działa, przewaga oblegających wzrosła. Pokazuje jednak, dlaczego sama przewaga liczebna nie wystarczyła Müllerowi do szybkiego zajęcia miejsca⁴⁵.

Kto podejmował decyzje, a kto walczył?

Augustyn Kordecki, przeor paulinów, odpowiadał za stanowisko wspólnoty i korespondencję. Zdolność prowadzenia rozmów była tu równie ważna jak działa: pisał uprzejme listy do szwedzkich dowódców, próbował zyskać czas, a jednocześnie nie zgadzał się na wpuszczenie obcej załogi. Historyk Adam Kersten podkreśla, że Kordecki nie był dowódcą wojskowym twierdzy. Jego wpływ na decyzję o oporze oraz na rokowania był jednak rozstrzygający².

Burchard Müller von der Lühnen prowadził korpus oblężniczy. Pierwsze żądanie wpuszczenia żołnierzy postawił wcześniej Jan Wrzesowicz (Wrzeszczewicz), dowódca służący Szwedom. Wewnątrz twierdzy liczyli się również szlachcice i artylerzyści. Kubala wymienia Piotra Czarnieckiego i Stefana Zamojskiego jako dowódców wycieczek przeciw bateriom. Stanisław Warszycki, kasztelan krakowski, pomógł jeszcze przed oblężeniem, przysyłając według Kordeckiego dwanaście dział. To obrona wielu ludzi, choć późniejsza pamięć skupiła ją w postaci przeora⁵²⁸¹².

Przygotowania, których zwykle nie widać na obrazach

Najcenniejszy obraz Matki Boskiej Częstochowskiej został wywieziony przed oblężeniem do Lublińca na Śląsku. Dlatego popularne sceny pokazujące go przez cały czas nad walczącymi murami wyrażają znaczenie religijne wydarzenia, ale nie dokumentują położenia oryginału w listopadzie i grudniu 1655 roku¹¹.

Są też mniej widowiskowe przygotowania: utrzymanie załogi, dostarczenie dział, zgromadzenie amunicji i zamknięcie dostępu do twierdzy. Muzeum Wojska Polskiego pisze o około 50 puszkarzach wśród obrońców. Na takim bastionie trzeba było obsadzić stanowiska, obsługiwać ciężkie lufy, uzupełniać kule i proch oraz naprawiać uszkodzenia. Ilustracja artylerzystów na tej stronie pokazuje typ pracy, nie znany z dokumentu konkretny moment⁵⁴.

Oblężenie było walką o czas

Początkowo Müller dysponował przede wszystkim lżejszą artylerią. Muzeum Wojska Polskiego szacuje jego siły 18 listopada na około 2500 żołnierzy, w tym 800 Polaków w służbie szwedzkiej. To ważny szczegół: linia oblężnicza nie dzieliła ludzi prosto na „Szwedów” i „Polaków”. W końcu listopada siły oblegających wzrosły według tego samego opisu do około 3200, a w grudniu podciągnięto ciężkie działa z Krakowa⁵.

Ostrzał, przerwane rokowania i kolejne listy były częściami tej samej operacji. Obrońcy nie ograniczali się do czekania za wałem. Wycieczka oznaczała krótki wypad poza bezpieczne mury, aby zniszczyć baterię, uniemożliwić ponowne oddanie ognia i wrócić. Kubala opisuje zagwożdżenie dział przez ludzi Piotra Czarnieckiego i Stefana Zamojskiego; „zagwoździć” znaczyło zatkać otwór zapłonowy metalem, by unieruchomić działo. Muzeum datuje jeden z nocnych ataków na baterię na 14 grudnia³⁵.

Co szczególnie się wyróżniało?

Odmowa mimo listu bezpieczeństwa. Klasztor starał się o szwedzką salva guardia, czyli gwarancję ochrony, i wcześniej uznał władzę Karola X Gustawa. Kersten tłumaczy, że celem było właśnie uniknięcie wprowadzenia szwedzkich żołnierzy do środka. Kapitulacyjny dokument i późniejszy zbrojny opór są więc pozorną sprzecznością, za którą kryje się świadoma próba ocalenia samodzielności twierdzy²⁴.

Presja pieniędzy i polityki. Pod koniec oblężenia Müller żądał już nie tylko poddania, ale także bardzo wysokiego okupu: 60 tysięcy talarów według listu zachowanego w relacji Kordeckiego. Wycofanie wojsk wynikało z niepowodzenia pod murami, pogody, narastania oporu w kraju i nowych rozkazów szwedzkiego króla. Żadne z tych wyjaśnień samo nie wystarcza do prostego opisu „jednej decydującej bitwy”³⁰⁵².

Walka o interpretację. Niedługo po wydarzeniach powstał miedzioryt Johanna Bensheimera z literami i cyframi objaśniającymi fragmenty sceny. Muzeum Narodowe zwraca uwagę, że rycina łączy topografię fortecy, rozstawienie wojsk i religijną wizję obrony. Jest świadectwem tego, jak opowiadano o oblężeniu, a nie neutralnym zdjęciem pola walki⁴.

Siły i straty

Dlaczego o oblężeniu było tak głośno? Czy było najważniejsze?

W wymiarze wojskowym była to obrona niewielkiej, lecz trudnej do zdobycia fortecy. Nie zniszczono armii Karola X Gustawa ani nie zakończono wojny. W wymiarze politycznym i religijnym odmowa oddania najsłynniejszego sanktuarium miała ogromną siłę przekazu. Wieść rozchodziła się w czasie, gdy szwedzkie sukcesy przestawały wyglądać na nieodwracalne. Akt konfederacji tyszowieckiej przywoływał sprawę Częstochowy jako jeden z powodów zerwania z Karolem Gustawem³⁴⁵.

Rozgłos nie powstał sam. Z inspiracji dworu, zwłaszcza królowej Ludwiki Marii, przygotowano relację Kordeckiego; Nova Gigantomachia ukazała się na początku 1658 roku. Kersten pokazuje, że książka zmieniła ton części listów i osłabiła wątek wcześniejszych rokowań. Później temat podjęli Mickiewicz i Sienkiewicz. Gdy dziś mówimy o „najważniejszym” wydarzeniu potopu, warto odróżnić siłę symbolu od możliwości wskazania jednej bitwy, która samodzielnie odwróciła przebieg wojny².

Znaczenie

Dla Kubali była to klęska moralna Szwedów, która podważyła wiarę w ich niezwyciężoność³⁵. Oblężenie Częstochowy znalazło się wśród powodów wypowiedzenia posłuszeństwa Karolowi Gustawowi w akcie konfederacji tyszowieckiej³⁴. Odwrót Kubala wiązał z wybuchem powstań przeciw Szwedom i wyjazdem Jana Kazimierza ze Śląska 18 grudnia³⁶, Kersten z narastającym powstaniem i zmianą szwedzkich planów².

W powieści

Sienkiewicz podaje te same liczby co Kordecki:

Wiódł on ze sobą dziewięć tysięcy wojska, przeważnie piechoty, i dziewiętnaście dział.

Henryk Sienkiewicz, „Potop”³⁷

W filmie

Według opisu drugiej części filmu w bazie filmpolski.pl Kmicic jako Babinicz „Broni przed Szwedami klasztoru Jasnogórskiego.” Zdjęcia kręcono między innymi na Jasnej Górze, a kolubrynę wykonał elbląski „Zamech”³⁹.

Przypisy

1. Augustyn Kordecki; przeł. Józef Łepkowski, (Nowa Gigantomachia): pamiętnik oblężenia Częstochowy roku 1655, Warszawa: S. Orgelbrand, 1858, s. 28, 103
2. Adam Kersten, Kordecki Klemens, imię zakonne Augustyn (1603–1673), Polski słownik biograficzny, t. 14, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1968–1969, s. 53–55
3. Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice historyczne, serya IV (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów; Warszawa: H. Altenberg, G. Seyfarth, E. Wende i Sp.; E. Wende i Sp., 1913, s. 162, 175
4. Obrona Częstochowy w 1655 roku, Zbiory Cyfrowe, Warszawa: Muzeum Narodowe w Warszawie
5. Oblężenie Jasnej Góry, Kalendarium – Dzieje Oręża Polskiego, Warszawa: Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie
6. Anna Łappo, Szwedzi odstępują od oblężenia Jasnej Góry, Warszawa: Muzeum Historii Polski w Warszawie
7. Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice historyczne, serya IV (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów; Warszawa: H. Altenberg, G. Seyfarth, E. Wende i Sp.; E. Wende i Sp., 1913, s. 151, 155
8. Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice historyczne, serya IV (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów; Warszawa: H. Altenberg, G. Seyfarth, E. Wende i Sp.; E. Wende i Sp., 1913, s. 155–156
9. Augustyn Kordecki; przeł. Józef Łepkowski, (Nowa Gigantomachia): pamiętnik oblężenia Częstochowy roku 1655, Warszawa: S. Orgelbrand, 1858, s. 16–17
10. Augustyn Kordecki; przeł. Józef Łepkowski, (Nowa Gigantomachia): pamiętnik oblężenia Częstochowy roku 1655, Warszawa: S. Orgelbrand, 1858, s. 20–22
11. Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice historyczne, serya IV (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów; Warszawa: H. Altenberg, G. Seyfarth, E. Wende i Sp.; E. Wende i Sp., 1913, s. 153, 155–156
12. Augustyn Kordecki; przeł. Józef Łepkowski, (Nowa Gigantomachia): pamiętnik oblężenia Częstochowy roku 1655, Warszawa: S. Orgelbrand, 1858, s. 26
13. Augustyn Kordecki; przeł. Józef Łepkowski, (Nowa Gigantomachia): pamiętnik oblężenia Częstochowy roku 1655, Warszawa: S. Orgelbrand, 1858, s. 28–29
14. Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice historyczne, serya IV (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów; Warszawa: H. Altenberg, G. Seyfarth, E. Wende i Sp.; E. Wende i Sp., 1913, s. 165–168
15. Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice historyczne, serya IV (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów; Warszawa: H. Altenberg, G. Seyfarth, E. Wende i Sp.; E. Wende i Sp., 1913, s. 176, 178
16. Augustyn Kordecki; przeł. Józef Łepkowski, (Nowa Gigantomachia): pamiętnik oblężenia Częstochowy roku 1655, Warszawa: S. Orgelbrand, 1858, s. 98–99
17. Augustyn Kordecki; przeł. Józef Łepkowski, (Nowa Gigantomachia): pamiętnik oblężenia Częstochowy roku 1655, Warszawa: S. Orgelbrand, 1858, s. 100–102
18. Augustyn Kordecki; przeł. Józef Łepkowski, (Nowa Gigantomachia): pamiętnik oblężenia Częstochowy roku 1655, Warszawa: S. Orgelbrand, 1858, s. 103
19. Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice historyczne, serya IV (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów; Warszawa: H. Altenberg, G. Seyfarth, E. Wende i Sp.; E. Wende i Sp., 1913, s. 179
20. Augustyn Kordecki; przeł. Józef Łepkowski, (Nowa Gigantomachia): pamiętnik oblężenia Częstochowy roku 1655, Warszawa: S. Orgelbrand, 1858, s. 28
21. Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice historyczne, serya IV (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów; Warszawa: H. Altenberg, G. Seyfarth, E. Wende i Sp.; E. Wende i Sp., 1913, s. 159
22. Narodowy Instytut Dziedzictwa, Częstochowa – Jasna Góra – zespół klasztoru oo. Paulinów, Zabytek.pl (Pomnik Historii), Warszawa: Narodowy Instytut Dziedzictwa
23. Augustyn Kordecki, Nova gigantomachia contra sacram imaginem Deiparae Virginis a sancto Luca depictam, et in Monte Claro Częstochouiensi apud [...] patres Ordinis S. Pauli Eremitae in [...] Regni Poloniae coenobio collocatam per Suecos et alios haereticos excitata [...], Cracoviae: in officina viduae et heredum Francisci Caesarij, [1657]
24. Augustyn Kordecki; przeł. Józef Łepkowski, (Nowa Gigantomachia): pamiętnik oblężenia Częstochowy roku 1655, Warszawa: S. Orgelbrand, 1858
25. Adam Kersten, Pierwszy opis obrony Jasnej Góry w 1655 r.: studia nad Nową Gigantomachią ks. Augustyna Kordeckiego, Warszawa: Książka i Wiedza, 1959
26. Adam Kersten, Szwedzi pod Jasną Górą 1655, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1975
27. Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice historyczne, serya IV (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów; Warszawa: H. Altenberg, G. Seyfarth, E. Wende i Sp.; E. Wende i Sp., 1913, s. 172, 182
28. Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice historyczne, serya IV (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów; Warszawa: H. Altenberg, G. Seyfarth, E. Wende i Sp.; E. Wende i Sp., 1913, s. 155–156, 162, 175
29. Augustyn Kordecki; przeł. Józef Łepkowski, (Nowa Gigantomachia): pamiętnik oblężenia Częstochowy roku 1655, Warszawa: S. Orgelbrand, 1858, s. 105
30. Augustyn Kordecki; przeł. Józef Łepkowski, (Nowa Gigantomachia): pamiętnik oblężenia Częstochowy roku 1655, Warszawa: S. Orgelbrand, 1858, s. 98–103
31. Augustyn Kordecki; przeł. Józef Łepkowski, (Nowa Gigantomachia): pamiętnik oblężenia Częstochowy roku 1655, Warszawa: S. Orgelbrand, 1858, s. 27
32. Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice historyczne, serya IV (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów; Warszawa: H. Altenberg, G. Seyfarth, E. Wende i Sp.; E. Wende i Sp., 1913, s. 153, 180
33. Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice historyczne, serya IV (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów; Warszawa: H. Altenberg, G. Seyfarth, E. Wende i Sp.; E. Wende i Sp., 1913, s. 162
34. Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice historyczne, serya IV (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów; Warszawa: H. Altenberg, G. Seyfarth, E. Wende i Sp.; E. Wende i Sp., 1913, s. 262–263
35. Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice historyczne, serya IV (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów; Warszawa: H. Altenberg, G. Seyfarth, E. Wende i Sp.; E. Wende i Sp., 1913, s. 182
36. Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice historyczne, serya IV (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów; Warszawa: H. Altenberg, G. Seyfarth, E. Wende i Sp.; E. Wende i Sp., 1913, s. 180
37. Henryk Sienkiewicz, Potop, Fundacja Nowoczesna Polska (Wolne Lektury), 2009–2010, t. II, rozdz. XIV
38. Henryk Sienkiewicz, Potop, Fundacja Nowoczesna Polska (Wolne Lektury), 2009–2010, t. II, rozdz. XV
39. Potop, Łódź: Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi (filmpolski.pl)