Andrzej Kmicic

W powieści

Kmicic wchodzi do powieści już we wstępie, w testamencie Herakliusza Billewicza. Stary pułkownik zapisuje mu wieś Lubicz i przeznacza mu za żonę swoją wnuczkę Aleksandrę, z jednym zastrzeżeniem:

Czego sobie najmocniej życzę i wnuczkę moją Aleksandrę do posłuszeństwa tu wypisanej woli obowiązuję, chybaby pan chorąży orszański (czego Bóg nie daj) szpetnymi uczynkami sławę swą splamił i bezecnym był ogłoszony.

Henryk Sienkiewicz, „Potop”¹

Akcja zaczyna się w styczniu 1655 roku, gdy Kmicic przyjeżdża do Wodoktów, by poznać narzeczoną². Wkrótce spala zaścianek Wołmontowicze³, porywa Oleńkę i zostaje ciężko ranny w pojedynku z Michałem Wołodyjowskim⁴. W Kiejdanach przysięga na krucyfiks, że nie opuści hetmana Janusza Radziwiłła, jeszcze zanim ten ogłosi ugodę ze Szwedami⁵. Zostaje przy magnacie, a Oleńka nazywa go zdrajcą⁵. Później porywa księcia Bogusława Radziwiłła⁶, który strzela mu w twarz i się wymyka⁷. Wtedy wypowiada hetmanowi służbę listem, a pułkowników ostrzega pismem podpisanym już przybranym nazwiskiem Babinicz, wziętym od miasteczka Babinicze pod Orszą⁸.

Jako Babinicz ostrzega paulinów przed szwedzkim atakiem na Jasną Górę⁹, a w czasie oblężenia wysadza wielką kolubrynę oblegających¹⁰. Swoje prawdziwe nazwisko wyjawia dopiero królowi Janowi Kazimierzowi:

Jam jest Andrzej Kmicic, chorąży orszański…

Henryk Sienkiewicz, „Potop”¹¹

Pierwowzór historyczny

Losy Samuela Kmicica według PSB wyglądały inaczej niż losy bohatera powieści. W 1655 roku, jako porucznik wojsk litewskich, był współtwórcą konfederacji wojskowej zawiązanej 23 sierpnia w Wierzbołowie, która wypowiedziała posłuszeństwo hetmanowi Januszowi Radziwiłłowi¹². Potem zajmował dobra Radziwiłła, 28 grudnia 1655 roku przystąpił do konfederacji tyszowieckiej, a 4 kwietnia 1656 roku odznaczył się w walce z armią Karola Gustawa w widłach Sanu i Wisły¹². Chorążym orszańskim, jak Andrzej w powieści, podpisywał się od 20 stycznia 1658 roku; przywilej na ten urząd otrzymał 17 kwietnia 1658 roku¹². W 1660 roku zbuntował dywizję sapieżyńską i został obrany „pułkownikiem generalnym” skonfederowanego wojska¹². Stanowisko strażnika wielkiego litewskiego otrzymał 3 lutego 1676 roku; zmarł przed 13 kwietnia 1692 roku¹².

Status postaci to więc „inspirowana”: nazwisko i urząd chorążego orszańskiego mają oparcie w życiorysie Samuela Kmicica, ale fabuła powieści jest dziełem Sienkiewicza.

W filmie

W filmie Jerzego Hoffmana Andrzeja Kmicica zagrał Daniel Olbrychski¹³. Według opisu Filmoteki Narodowej obsadzenie go budziło początkowo sprzeciw opinii publicznej, która pamiętała go jako Azję z „Pana Wołodyjowskiego” (1969)¹⁴.