Samuel Kmicic

Życie i wybór w 1655 roku

Samuel Kmicic pochodził z niezamożnej szlachty ziemi orszańskiej. W 1655 roku był już porucznikiem wojsk litewskich. Współtworzył konfederację zawiązaną 23 sierpnia w Wierzbołowie, która wypowiedziała posłuszeństwo hetmanowi Januszowi Radziwiłłowi. To pierwsza zasadnicza różnica między nim a powieściowym Andrzejem Kmicicem: Samuel nie przysięgał hetmanowi wierności w dramatycznej scenie kiejdańskiej, lecz znalazł się w obozie jego przeciwników.¹

Stanął na czele poselstwa żołnierzy do Jana Kazimierza. Król obiecał 8 września 1655 roku przekazać wojsku dobra uznane za skonfiskowane Radziwiłłowi. Po powrocie Kmicic zaczął je zajmować i rabować. Biogram w Polskim Słowniku Biograficznym nie ukrywa tej strony jego działalności. W końcu roku, 28 grudnia, przystąpił do konfederacji tyszowieckiej.¹

Kampanie, urząd i bunt żołnierzy

4 kwietnia 1656 roku wyróżnił się w walce z armią Karola X Gustawa, wydostającą się z okrążenia w widłach Sanu i Wisły. W 1657 roku służył pod rozkazami Pawła Jana Sapiehy przeciw Szwedom i wojskom Rakoczego. Jako chorąży orszański podpisywał się od stycznia 1658 roku, choć przywilej otrzymał dopiero 17 kwietnia. Dowodził potem wypadami przeciw Moskwie; ofensywa z początku 1659 roku rozbiła jego wysunięty oddział.¹

Kmicic nie był stale posłusznym żołnierzem. W 1660 roku zbuntował dywizję sapieżyńską z powodu zaległego żołdu i został wybrany „pułkownikiem generalnym” skonfederowanego wojska. Konfederację rozwiązał w maju. W czerwcu, w walkach pod Połonką, prowadził straż przednią. Po bitwie jego oddział ścigał przeciwnika i zdobył zamek w Mirze, na terenie dzisiejszej Białorusi. Później walczył na wschodzie, uczestniczył w życiu sejmikowym i zgromadził znaczny majątek, częściowo dzięki zdobyczom i nadaniom. 3 lutego 1676 roku otrzymał urząd strażnika wielkiego litewskiego. Zmarł przed 13 kwietnia 1692 roku.¹

Samuel i Andrzej: gdzie kończy się wspólna historia

Historyk Tadeusz Wasilewski nazwał Samuela pierwowzorem Andrzeja Kmicica. Wspólne są nazwisko i urząd chorążego orszańskiego, ale życiorys historycznego żołnierza jest bardziej niespokojny i mniej jednoznaczny moralnie niż literacka droga od upadku do odkupienia. W biogramie Samuela nie ma obrony Jasnej Góry, wybuchu wielkiego działa ani przybranego nazwiska Babinicz. Są za to rzeczywiste konfederacje, spory o żołd, walki na Litwie i późniejsze procesy majątkowe.¹²

W filmie Jerzego Hoffmana Andrzeja Kmicica gra Daniel Olbrychski. Film opowiada losy bohatera powieści, nie Samuela. Porównanie obu życiorysów pokazuje, co Sienkiewicz zaczerpnął z historii, a co wymyślił.³