Janusz Radziwiłł

Życiorys

Janusz Radziwiłł herbu Trąby urodził się w grudniu 1612 roku w Popielu na Litwie¹. Był synem Krzysztofa, hetmana wielkiego litewskiego, i Anny Kiszczanki¹. Uczył się w gimnazjum w Słucku, a potem studiował za granicą, między innymi w Lipsku, Altdorfie i Lejdzie¹.

W 1633 roku Władysław IV nadał mu urząd podkomorzego litewskiego¹. W 1646 roku otrzymał buławę polną litewską, a w 1653 roku zmusił Jana Kazimierza do oddania mu województwa wileńskiego¹. Sławę przyniosło mu zwycięstwo nad Kozakami pod Łojowem 31 lipca 1649 roku¹. Przywilej na buławę wielką litewską wystawiono mu 17 czerwca 1654 roku¹. Był kalwinistą, ale według Tadeusza Wasilewskiego występował w obronie swojego Kościoła głównie ze względów politycznych i prestiżowych¹. Jana Kazimierza, jak pisze Wasilewski, od dawna nienawidził, z wzajemnością¹.

W czasie potopu

W wojnie z Moskwą pobił wojska carskie pod Szkłowem 12 sierpnia 1654 roku, ale 24 sierpnia poniósł pierwszą klęskę¹. Od kapitulacji Smoleńska namawiał żołnierzy i stronników do poddania się Szwedom albo do wezwania na tron Jerzego II Rakoczego¹. Według Wasilewskiego najpóźniej 29 lipca 1655 roku postanowił wspólnie z Bogusławem Radziwiłłem oderwać Litwę od Korony i poddać ją Szwecji¹. Dla siebie żądał województwa brzeskiego litewskiego oraz powiatów grodzieńskiego i wiłkomierskiego, w których miałby pozycję zbliżoną do książąt Rzeszy¹.

Po upadku Wilna 8 sierpnia 1655 roku wycofał się na Żmudź i w Jaszwojniach pod Kiejdanami ogłosił tymczasowy akt poddania Litwy Karolowi Gustawowi. Dokument datowano 17 sierpnia, a jego ogłoszenie starsze źródło podaje pod 18 sierpnia.²¹³ Właściwy akt ugody kiejdańskiej podpisano 20 października¹⁴ (zob. Kapitulacja w Kiejdanach). Jan Kazimierz ogłosił go zdrajcą, a naczelnym wodzem wojska litewskiego mianował jego przeciwnika Sapiehę⁵. Gdy okazało się, że Szwedzi nie przywieźli zaległego żołdu, chorągwie zaciągu polskiego zbuntowały się pod wodzą Mikołaja Szemiota. Przy hetmanie zostało niespełna tysiąc żołnierzy zaciągu cudzoziemskiego¹.

Odrębnym świadkiem rozmów był Mikołaj Kazimierz Szemiot, który najpierw sprzeciwiał się warunkom szwedzkim, a 20 października podpisał układ. Jego późniejsza wierszowana relacja tłumaczy ten wybór; nie należy jej mylić z życiorysem Mikołaja Samuela Szemiota. Skróconego imienia „Mikołaj Szemiot” w opisie buntu chorągwi nie utożsamiamy bez dalszego dowodu z żadnym z nich.⁶¹

Około 15 grudnia zajął zamek w Tykocinie¹. Ostatni znany list do Karola Gustawa napisał 26 grudnia¹⁷. Zmarł niespodziewanie w zamku tykocińskim w ostatnich dniach 1655 roku¹.

Kontrowersje

W powieści

W „Potopie” Radziwiłł ogłasza ugodę ze Szwedami na uczcie w Kiejdanach, a akt na jego polecenie odczytuje pan Komorowski¹⁰. Umiera w Tykocinie oblężonym przez wojska Sapiehy. Zaraz po jego śmierci rozlega się potężny wybuch (Charłamp domyśla się, że Szwedzi wysadzili wieżę), a do komnaty wpadają żołnierze Wołodyjowskiego:

– Nie żyje! nie żyje! – poszedł głos z ust do ust. – Nie żyje zdrajca i sprzedawczyk!

Henryk Sienkiewicz, „Potop”¹¹

W filmie

W filmie Jerzego Hoffmana Janusza Radziwiłła zagrał Władysław Hańcza¹²; rolę tę odnotowuje też jego biogram w „Polskim słowniku biograficznym”¹. Opis pierwszej części filmu w bazie filmpolski.pl mówi o Radziwiłłach kolaborujących ze Szwedami, którym chodzi „nie o dobro ojczyzny, ale o własne interesy, w tym także objęcie polskiego tronu”¹².

Przypisy

1. Tadeusz Wasilewski, Radziwiłł Janusz h. Trąby (1612–1655), Polski słownik biograficzny, t. 30, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, 1987
2. Rok 1655 na Litwie, Odrodzenie i Reformacja w Polsce / Instytut Historii PAN
3. Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice historyczne, serya IV (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów; Warszawa: H. Altenberg, G. Seyfarth, E. Wende i Sp.; E. Wende i Sp., 1913, s. 87
4. Układ w Kiejdanach, Kalendarium, Warszawa: Muzeum Historii Polski w Warszawie
5. Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice historyczne, serya IV (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów; Warszawa: H. Altenberg, G. Seyfarth, E. Wende i Sp.; E. Wende i Sp., 1913, s. 91
6. Andrzej Rachuba, Szemiot h. Łabędź Mikołaj Kazimierz, Polski słownik biograficzny, t. 48, Warszawa–Kraków: Polska Akademia Nauk, 2012–2013
7. Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice historyczne, serya IV (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów; Warszawa: H. Altenberg, G. Seyfarth, E. Wende i Sp.; E. Wende i Sp., 1913, s. 93
8. Kunigaikščių Radvilų mauzoliejus evangelikų reformatų bažnyčioje, Kėdainiai: Kėdainių krašto muziejus
9. Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice historyczne, serya IV (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów; Warszawa: H. Altenberg, G. Seyfarth, E. Wende i Sp.; E. Wende i Sp., 1913, s. 87–88
10. Henryk Sienkiewicz, Potop, Fundacja Nowoczesna Polska (Wolne Lektury), 2009–2010, t. I, rozdz. XIII
11. Henryk Sienkiewicz, Potop, Fundacja Nowoczesna Polska (Wolne Lektury), 2009–2010, t. II, rozdz. XXIX
12. Potop, Łódź: Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi (filmpolski.pl)