Kiejdany

Miasto nad Niewiażą

Kiejdany rozwijały się po obu stronach Niewiaży, na pograniczu Żmudzi i Auksztoty. Ich dzieje jako miasta prywatnego wiążą się z Kiszkami i Radziwiłłami. Muzeum regionalne zwraca uwagę na różnorodność mieszkańców: obok katolików żyli tu kalwini, luteranie, arianie oraz Żydzi. Ukształtowanie terenu i działalność właścicieli wpływały na układ dzielnic. Kiejdany były również miejscem pracy uczonych i twórców piśmiennictwa litewskiego. Układu z 1655 roku nie podpisywano zatem w przypadkowej miejscowości, lecz w ważnym ośrodku magnackim i religijnym¹.

W czasie potopu

Pod Kiejdanami hetman wielki litewski Janusz Radziwiłł ogłosił 18 sierpnia 1655 roku, w obecności Benedykta Skyttego, akt poddania Litwy królowi szwedzkiemu² (Kapitulacja w Kiejdanach). Do Kiejdan Radziwiłł zwołał potem stany litewskie. Przyjmował tam uroczyście Magnusa Gabriela de la Gardie i tam podpisano drugi akt poddańczy³, według Muzeum Historii Polski 20 października 1655 roku⁴. Na uczcie wydanej z tej okazji podczas oracji Korffa zapadła się podłoga pod tłumem słuchaczy, co Litwini wzięli za złą wróżbę³.

Z Kiejdan hetman prowadził korespondencję. Pod koniec sierpnia 1655 roku pisał stąd do księcia Bogusława listy wzywające do rozprawy z przeciwnikami⁵. Kazał też drukować w Kiejdanach nowiny pod szyldem drukarzy z Gdańska, Królewca i Rygi⁶. W Kiejdanach 21 października uwięziony hetman polny Wincenty Gosiewski podpisał zobowiązanie wobec de la Gardiego, że nie będzie uciekał z jego obozu⁷.

W „Potopie” bohaterowie przybywają do Kiejdan na wezwanie hetmana, a akt poddania odczytuje tu pan Komorowski⁸.

Dziś

W Kiejdanach stoi kościół ewangelicko-reformowany, który Krzysztof II Radziwiłł zaczął budować w 1629 roku, a jego syn Janusz ukończył w 1652 roku. Według muzeum w Kiejdanach świątynia niemal zachowała pierwotne formy. W czasach sowieckich służyła za magazyn zboża, a potem za szkołę sportową; odrestaurowano ją w latach 1986–1991⁹. Dziś kościół i mauzoleum Radziwiłłów są oddziałem muzeum regionalnego (Kėdainių krašto muziejus). W mauzoleum przechowywane są sarkofagi sześciorga Radziwiłłów, w tym Janusza (1612–1655)⁹.

Szkoła i drukarnia przed potopem

Krzysztof II Radziwiłł założył szkołę reformowaną w 1625 roku; w 1647 roku otrzymała rangę gimnazjum. W 1653 roku przybyły z Gdańska Joachim Jerzy Rhete wydrukował tu litewską „Knyga nobažnystės krikščioniškos”, zbiór tekstów religijnych. Te instytucje ukazują Kiejdany jako ośrodek edukacji i kultury protestanckiej bezpośrednio przed wojną. Pałac Radziwiłłów nie przetrwał jednak kolejnych konfliktów: miejska chronologia przypisuje jego zniszczenie wojskom Karola XII w 1704 roku, podczas innej wojny niż potop¹¹.

Synagogi i dziedzictwo wielu społeczności

Dzisiejsze Centrum Wielokulturowe mieści się w odrestaurowanej małej synagodze zimowej, wzniesionej w latach 1837–1857. Działa od 2002 roku i przedstawia między innymi historię miejscowych Żydów oraz Zagładę. W pobliżu zachowała się także większa synagoga letnia, natomiast inne części zespołu zniknęły podczas wojny i w okresie sowieckim. Są to zabytki późniejsze od układu kiejdańskiego. Pozwalają poznać dalsze dzieje wielowyznaniowego miasta, ale nie należy przedstawiać ich jako budynków istniejących podczas rokowań w 1655 roku¹².