Henryk Sienkiewicz

Życiorys

Henryk Sienkiewicz urodził się 5 maja 1846 roku we wsi Wola Okrzejska pod Łukowem, w majątku babki ze strony matki. Jego ojciec Józef był niezamożnym właścicielem ziemskim, matka Stefania pochodziła z podlaskiej rodziny Cieciszowskich¹. Od 1858 roku uczył się w warszawskich gimnazjach, a w 1866 roku, po eksternistycznej maturze, zapisał się do Szkoły Głównej¹. Jako autor zadebiutował recenzją teatralną ogłoszoną 18 kwietnia 1869 roku w „Przeglądzie Tygodniowym”¹.

W lutym 1876 roku wyjechał do Stanów Zjednoczonych. Z Ameryki wypłynął 24 marca 1878 roku, a do Warszawy wrócił 7 listopada 1879 roku. Korespondencje z tej podróży ogłaszał jako „Listy Litwosa z podróży”¹. 18 sierpnia 1881 roku poślubił w Warszawie Marię Szetkiewiczównę, a z końcem tego roku został redaktorem naczelnym nowego dziennika „Słowo”¹. Maria zmarła na gruźlicę 19 października 1885 roku, w czasie gdy w prasie ukazywał się „Potop”¹.

Po Trylogii napisał m.in. „Quo vadis” (druk w prasie 1895–1896) i „Krzyżaków” (1897–1900)¹. W 1900 roku otrzymał od społeczeństwa w darze majątek Oblęgorek pod Kielcami¹. W czasie pierwszej wojny światowej osiadł w Vevey w Szwajcarii i stanął na czele komitetu pomocy ofiarom wojny w Polsce, założonego 9 stycznia 1915 roku¹. Zmarł w Vevey 15 listopada 1916 roku. W 1924 roku jego trumnę sprowadzono do Warszawy i złożono w podziemiach katedry św. Jana¹.

Trylogia

Od 1883 roku Sienkiewicz skupił się na powieściach historycznych¹. Trzy części Trylogii drukowano najpierw w odcinkach w dziennikach, a wydania książkowe ukazywały się w Warszawie¹:

• „Ogniem i mieczem” – w „Słowie” i „Czasie” od maja 1883 do początku marca 1884 roku; wydanie książkowe 1884;
• „Potop” – w „Słowie”, „Czasie” i „Kurierze Poznańskim” od Bożego Narodzenia 1884 do września 1886 roku; wydanie książkowe 1886 (zob. „Potop” – powieść);
• „Pan Wołodyjowski” – w tych samych dziennikach od czerwca 1887 do maja 1888 roku; wydanie książkowe 1888.

Według Markiewicza Sienkiewicz zaczynał druk „Ogniem i mieczem”, mając gotową tylko część utworu. Później pisał z odcinka na odcinek, co powodowało drobne niekonsekwencje i przerwy w druku¹. Pierwsza część Trylogii miała ogromne powodzenie u czytelników. Krytycy, m.in. Prus i Chmielowski, chwalili dar zajmującego opowiadania, ale wytykali jednostronne ujęcie tła historycznego i pomyłki w realiach. Szczególnie ostro ocenili powieść Zygmunt Kaczkowski i Aleksander Świętochowski¹.

„Dla pokrzepienia serc”

Trylogię zamyka ostatnie zdanie „Pana Wołodyjowskiego”, po opisie zwycięstwa pod Chocimiem:

Na tym kończy się ten szereg książek pisanych w ciągu kilku lat i w niemałym trudzie – dla pokrzepienia serc.

Henryk Sienkiewicz, „Pan Wołodyjowski”²

Tak samo brzmi to zdanie w cytacie w biogramie PSB¹. W potocznym użyciu utrwaliła się forma „ku pokrzepieniu serc”. Używają jej m.in. nota Wolnych Lektur o „Potopie”, która pisze o „pisanej ku pokrzepieniu serc Trylogii”³, i opis filmu Hoffmana w bazie filmpolski.pl⁴. W cytowanym wydaniu tekst brzmi jednak „dla pokrzepienia serc”.

Podobną myśl Sienkiewicz wyraził kilka lat później w „Listach o Zoli” („Słowo”, 1893). Pisał, że celem powieści jest „krzepić życie, nie zaś podkopywać, uszlachetniać je, nie zaś plugawić”¹.

Nagroda Nobla

W 1905 roku Sienkiewicz otrzymał literacką Nagrodę Nobla „because of his outstanding merits as an epic writer” („za znakomite zasługi jako pisarza epickiego”)⁵¹. Nagrodę wręczono 10 grudnia 1905 roku w Sztokholmie; mowę ku czci laureata wygłosił sekretarz Akademii Szwedzkiej C. D. af Wirsén¹. Według PSB Sienkiewicz podkreślił w swoim wystąpieniu, że zaszczyt jest dla niego cenny przede wszystkim jako uznanie, że Polska żyje i jest zdolna do twórczej pracy¹.