„Potop” – powieść

„Potop” to druga część Trylogii Henryka Sienkiewicza, między „Ogniem i mieczem” a „Panem Wołodyjowskim”¹. Akcja rozgrywa się w pierwszych latach wojny ze Szwecją, 1655–1657². Ta strona opisuje powieść jako dzieło literackie. Wydarzenia historyczne, które pojawiają się w powieści, mają osobne strony z porównaniem źródeł i tekstu.

O czym opowiada „Potop”?

Poniższy przewodnik omawia także zakończenie fabuły.

W centrum opowieści stoi Andrzej Kmicic: żołnierz, który musi naprawić własne winy i odzyskać zaufanie Oleńki Billewiczówny. Równolegle Rzeczpospolita przechodzi od kapitulacji i podziałów do walki z najazdem. Można więc czytać powieść na dwóch poziomach: jako historię osobistej przemiany oraz opowieść o wspólnocie próbującej odzyskać zdolność działania³.

Lauda: miłość, przemoc i utrata dobrego imienia

Testament Herakliusza Billewicza wiąże przyszłość Oleńki z Kmicicem. Początkowa sympatia zostaje jednak wystawiona na próbę przez zachowanie jego kompanów i jego własną gwałtowność. Po zabiciu kompanów przez szlachtę Kmicic pali Wołmontowicze; Oleńka go odrzuca. Później uprowadza ją, a Wołodyjowski pokonuje go w pojedynku. Te wydarzenia określają skalę krzywd, które bohater będzie musiał naprawić⁴.

Kiejdany: komu należy dochować wierności?

W Kiejdanach Kmicic składa przysięgę Januszowi Radziwiłłowi. Ogłoszenie porozumienia ze Szwecją stawia go w konflikcie z oficerami odrzucającymi decyzję hetmana. Rozmowa z Bogusławem Radziwiłłem, przedstawiającym Rzeczpospolitą jako sukno rozrywane przez sąsiadów, podważa jego wiarę w słuszność tej służby. Próba uprowadzenia księcia kończy się postrzeleniem Kmicica⁵.

Babinicz: zasługi pod obcym nazwiskiem

Kmicic przyjmuje nazwisko Babinicz. Ostrzega Jasną Górę, uczestniczy w obronie klasztoru i wysadza szwedzkie działo. Następnie trafia do otoczenia Jana Kazimierza, ratuje króla i wyznaje swoją tożsamość. Zaufanie odzyskuje stopniowo. Dawna sława ciąży mu także wtedy, gdy zaczyna służyć królowi⁶.

Finał: publiczne przywrócenie dobrego imienia

Dalsza służba Babinicza rozgrywa się podczas wojny, a Oleńka pozostaje uwikłana w działania Bogusława i wydarzenia w Taurogach. Powrót ciężko rannego Kmicica na Laudę poprzedza odczytanie listu królewskiego w kościele w Upicie. Dopiero wtedy Oleńka poznaje jego zasługi pod przybranym nazwiskiem. Finał łączy publiczne oczyszczenie bohatera z pojednaniem narzeczonych⁷.

Budowa

Powojenne wydanie Państwowego Instytutu Wydawniczego z 1972 roku pod redakcją Juliana Krzyżanowskiego, na którym oparty jest tekst Wolnych Lektur, dzieli powieść na trzy tomy². Tom pierwszy zaczyna się od wstępu i liczy 26 rozdziałów, tom drugi 40, a trzeci 30⁸.

Wstęp przedstawia żmudzki ród Billewiczów i testament Herakliusza Billewicza, który przeznacza wnuczkę Aleksandrę na żonę Andrzejowi Kmicicowi⁹. Pierwszy rozdział otwiera zdanie: „Przyszedł nowy rok 1655.”¹⁰. Losy bohaterów powieściowych – fikcyjnej Oleńki Billewiczówny i Andrzeja Kmicica, do którego historycznego pierwowzoru odsyła PSB¹¹ – przeplatają się w powieści z wydarzeniami historycznymi. Na kartach powieści rozgrywają się ugoda w Kiejdanach¹² (zob. Kapitulacja w Kiejdanach), obrona Jasnej Góry¹³ (zob. Oblężenie Jasnej Góry) i marsz na Warkę¹⁴ (zob. Bitwa pod Warką). O innych wydarzeniach powieść tylko wspomina: o kapitulacji pod Ujściem opowiada Stanisław Skrzetuski¹⁵ (zob. Kapitulacja pod Ujściem), a wieść o konfederacji tyszowieckiej przywozi do Taurogów Anusia Borzobohata¹⁶ (zob. Konfederacja tyszowiecka). Nota Wolnych Lektur zauważa, że w powieści „fakty historyczne przeplatają się z fabularną fikcją, a postaci rzeczywiste z nierzeczywistymi”².

Kiedy pojawił się pomysł powieści?

Tytuł i temat były ustalone przed rozpoczęciem druku. W liście do Stanisława Tarnowskiego z 14 stycznia 1884 roku Sienkiewicz zapowiadał, że po ukończeniu „Ogniem i mieczem” oraz odpoczynku zajmie się epoką wojen szwedzkich, moskiewskich, tatarskich i Rakoczego. Wprost podał tytuł planowanego utworu: „Potop”¹⁷.

Kalendarz życia i twórczości wiąże rozpoczęcie pracy jesienią 1884 roku z listem do Józefa Miena z 1 października, w którym pisarz odmówił udziału w innym przedsięwzięciu wydawniczym z powodu zajęcia nowym dziełem¹⁸.

Historia druku

Jak inne powieści Trylogii, „Potop” ukazał się najpierw w odcinkach w prasie. Według „Polskiego słownika biograficznego” na Boże Narodzenie 1884 roku druk rozpoczęły trzy dzienniki: warszawskie „Słowo”, „Czas” i „Kurier Poznański”. Druk trwał do września 1886 roku¹. Nota wydawnicza Wolnych Lektur podaje te same trzy tytuły i lata 1884–1886². Sienkiewicz był wtedy redaktorem naczelnym „Słowa”; objął to stanowisko z końcem 1881 roku¹.

Poznański pierwodruk można sprawdzić bezpośrednio: „Kuryer Poznański” z 25 grudnia 1884 roku, nr 297, zamieszcza na stronie 2 odcinek oznaczony „(1)”, zatytułowany „Potop”, z nazwiskiem Sienkiewicza i początkiem „Wstępu”¹⁹. Kalendarz w NPLP podaje w zestawieniu „Dziennik Poznański”²⁰; dla zweryfikowanego odcinka rozstrzygający jest nagłówek zachowanej gazety.

Wydanie książkowe ukazało się w Warszawie w 1886 roku¹; Wolne Lektury nazywają je pierwszym wydaniem książkowym². Egzemplarz warszawskiego wydania z 1886 roku w Bibliotece Narodowej, tłoczony w drukarni Noskowskiego, liczy sześć tomów²¹.

Kalendarium pisania i publikacji

Rękopis, odcinek gazety i tom książki mają własne daty. Nie są kolejnymi nazwami tego samego momentu.

1. 18 listopada 1884:
   list do Stanisława Smolki o przekazaniu rękopisu i przygotowaniu druku prasowego.²²
2. 23–25 grudnia 1884:
   NPLP datuje początek druku w „Słowie” na 23 grudnia, a w „Czasie” na 24 grudnia. Pierwszy odcinek w zachowanym „Kuryerze Poznańskim” pochodzi z 25 grudnia.²⁰²³
3. 21 sierpnia 1886:
   Sienkiewicz informuje Jadwigę Janczewską, że skończył powieść; ostatnie kartki czekały jeszcze na przejrzenie i wysłanie.²⁴
4. 2 i 10 września 1886:
   koniec publikacji w „Czasie”, następnie w „Słowie”, według kalendarza NPLP.²⁵
5. 1886:
   warszawskie pierwsze wydanie książkowe w sześciu tomach, zachowane w Bibliotece Narodowej.²¹

Historia, powieść i film: porównaj

Dwa przykłady pomagają oddzielić źródła historyczne od przygód bohaterów.

Pisanie w odcinkach: termin, rękopis i poprawki

Powieść docierała do czytelników, zanim Sienkiewicz ukończył całość. W liście do redaktora „Czasu”, Stanisława Smolki, z 18 listopada 1884 roku autor obiecywał przesłać większą część rękopisu, aby druk mógł ruszyć na święta, i uzgadniał równoczesną publikację w „Słowie”. Nie był jeszcze pewien, czy zmieści opowieść w czterech tomach³⁰. Liczby tej nie należy utożsamiać z trzema tomami współczesnego wydania: pierwsza edycja książkowa liczyła ostatecznie sześć²¹.

Maria Sienkiewiczowa w liście do siostry z 13 grudnia 1884 roku opisywała pośpieszne przepisywanie i poprawianie gotowego tekstu przed planowanym początkiem publikacji. Jej świadectwo mówi o pracy redakcyjnej nad rękopisem, a także o zamiarze równoczesnego startu gazet. Sam zamiar nie jest dowodem, że pierwsze odcinki faktycznie ukazały się tego samego dnia³¹.

Jak wyglądała codzienna praca?

W liście z 26 listopada 1884 roku Maria przedstawiała rytm dnia męża: pisanie rano, spacer po śniadaniu, wieczorną opiekę nad nią i ponowną pracę w nocy. W tym samym czasie oceniała poznane fragmenty nowej powieści bardzo dobrze, zauważając, że sam autor pozostaje niezadowolony³².

Powstawanie książki zbiegło się z chorobą i śmiercią żony. Sienkiewicz przebywał z Marią w zagranicznych miejscowościach kuracyjnych; zmarła 19 października 1885 roku w Falkenstein¹. List ukończenia powieści dokumentuje także osobisty wymiar pracy: autor pisał, że „Potop” na wiele godzin odciągał go od bolesnych rozmyślań³³. Nie wynika z tego, że żałoba była pierwotnym powodem wyboru tematu: pomysł „Potopu” zapowiedział już w styczniu 1884 roku.

Co czytał Sienkiewicz podczas pisania?

W korespondencji z Antonim Robertem Wolffem z okresu pracy nad powieścią poprosił o „Pamiętniki” Jana Chryzostoma Paska oraz „Iliadę” w przekładzie Popiela. Rozróżnił ich zastosowanie: Paska potrzebował do pisania, Homera czytał stale przy większych pracach³⁴.

W lutym 1885 roku prosił tego samego adresata o „Rycerza Lizdejkę” Henryka Rzewuskiego, którego znał z lat szkolnych. Chciał ponownie przeczytać powieść z epoki wojny szwedzkiej i sprawdzić przedstawienie Radziwiłłów, odmienne od własnego³⁵.

Źródła historyczne opisują również badacze. Jolanta Sztachelska wymienia wśród materiałów wykorzystanych w Trylogii pamiętniki Paska, Bogusława Radziwiłła, Mikołaja Jemiołowskiego i Jakuba Łosia oraz „Nową Gigantomachię” Kordeckiego³⁶. Tadeusz Bujnicki wskazuje dla „Potopu” także kronikarskie dzieła Wawrzyńca Rudawskiego i Wespazjana Kochowskiego³⁷. Relacja uczestnika, pamiętnik pisany później i opracowanie historyczne to różne rodzaje świadectw: żadne nie daje automatycznie bezstronnego obrazu wojny.

Kubala: historia, którą można zobaczyć

Sienkiewicz interesował się również sposobem opowiadania historyków. W recenzji pierwszej serii „Szkiców historycznych” Ludwika Kubali chwalił umiejętność przedstawiania dawnych wydarzeń tak plastycznie, że czytelnik ma wrażenie obserwowania ich na własne oczy. Pisał o epoce: „jest to powieść, która się sama pisze”³⁸.

W tym samym tekście polemizował jednak z oceną Jana Kazimierza: uważał, że portret królewicza nie wyjaśnia późniejszego działania króla³⁹.

Jak zbudował język dawnej Rzeczypospolitej?

Sztachelska omawia stylizację opartą na dawnej składni i sposobach wyrażania myśli. Przytacza list Sienkiewicza do Mścisława Godlewskiego z 1 września 1880 roku, w którym pisarz podkreślał wagę toku języka, lektury autorów łacińskich i dawnych przekładów oraz odtworzenia pojęć właściwych ludziom epoki⁴⁰. To wcześniejsza wypowiedź o warsztacie, pomocna w rozumieniu późniejszej Trylogii; nie osobna deklaracja napisana specjalnie dla „Potopu”.

Podczas lektury warto rozróżniać język narratora od wypowiedzi bohaterów. Przysięga Kmicica, perswazje Radziwiłła i słowne fortele Zagłoby spełniają odmienne zadania w akcji. Ich sposób mówienia można porównywać w scenach uczty i uwięzienia oficerów⁴¹.

Dlaczego pisał „dla pokrzepienia serc”?

Najbardziej znana deklaracja Sienkiewicza zamyka „Pana Wołodyjowskiego”, czyli trzecią część cyklu:

Na tym kończy się ten szereg książek pisanych w ciągu kilku lat i w niemałym trudzie – dla pokrzepienia serc.

Tak brzmi ostatnie zdanie epilogu⁴². Odnosi się do całej Trylogii i zostało ogłoszone po „Potopie”. Popularne „ku pokrzepieniu serc” jest utrwalonym skrótem tej myśli; w cytowanym tekście autor użył „dla”.

Odpowiedź na pytanie o jego cel zawiera również odczyt „O powieści historycznej” z 1889 roku. Sienkiewicz bronił w nim możliwości odtworzenia dawnych ludzi na podstawie pozostawionych przez nich świadectw. Za zadanie wyobraźni uważał ożywienie postaci oraz wypełnienie luk między znanymi wydarzeniami zgodnie z prawdopodobieństwem epoki⁴³.

Muzeum Narodowe w Kielcach datuje warszawski odczyt na 9 kwietnia 1889 roku i wskazuje jego polemiczny charakter, związany z krytyką powieści historycznej⁴⁴. Wypowiedź pomaga zrozumieć zamysł artystyczny autora już ukończonej Trylogii.

XVII wiek widziany z epoki zaborów

Tadeusz Bujnicki interpretuje „Potop” przez dwa konteksty: wojny XVII wieku i sytuację polskich czytelników pod zaborami. W tej lekturze opowieść o przetrwaniu katastrofy podtrzymuje historyczną pamięć i nadzieję wspólnoty pozbawionej własnego państwa. Badacz wiąże też sposób mówienia o przeszłości z ograniczeniami cenzury⁴⁵.

Tematy

Główna oś fabuły to droga Kmicica od przysięgi złożonej Januszowi Radziwiłłowi¹² do służby królowi pod przybranym nazwiskiem i wyznania prawdziwego nazwiska przed Janem Kazimierzem⁴⁶. Tłem jest kraj, w którym hetman litewski zawiera ugodę ze Szwedami¹², a szlachta ciągnie do szwedzkich komendantów składać przysięgę nowemu panu⁴⁷. Obronie klasztoru jasnogórskiego Sienkiewicz poświęca osiem rozdziałów drugiego tomu¹³ (zob. Ksiądz Kordecki).

Henryk Markiewicz w PSB pisze o całej Trylogii, że Sienkiewicz czerpał materiał ze „starannie opanowanych źródeł i opracowań historycznych”, ale posługiwał się nimi w szczegółach swobodnie. Na pierwszy plan wysuwał epizody zwycięstw militarnych lub przynajmniej moralnych¹. W świecie Trylogii, pisze Markiewicz, ożył wzorzec Polaka, którego cechami były patriotyczne poświęcenie, dzielność wojenna i rycerski honor. Obok nich stały „powierzchowna religijność, upodobanie w brawurowym geście, przewaga żywiołowych emocji nad krytyczną refleksją”¹. Stosunek powieści do faktów historycznych zbadał historyk Adam Kersten w książce „Sienkiewicz – »Potop« – historia” (1966)⁴⁸.

Jak powieść prowadzi czytelnika przez wojnę?

Narrator nie ogranicza opowieści do tego, co widzi Kmicic. Informacje polityczne docierają także przez rozmowy i wiadomości: Stanisław Skrzetuski opowiada o Ujściu, a Anusia przynosi wieść o konfederacji tyszowieckiej¹⁵¹⁶. Czytelnik poznaje więc wojnę poprzez zmieniający się obieg wiedzy. Warto pytać, kto zna wynik wydarzenia, kto dysponuje jedynie pogłoską, a kto podejmuje decyzję bez pełnego obrazu sytuacji.

Podwójne nazwisko Andrzej Kmicic–Babinicz buduje różnicę między wiedzą czytelnika i innych postaci. Ujawnienie tożsamości przed królem oraz późniejszy list odczytany publicznie tworzą dwa różne etapy odzyskiwania dobrego imienia⁴⁶⁴⁹. W lekturze można oddzielić rzeczywistą zmianę postępowania bohatera od chwili, gdy inni są gotowi ją uznać.

Oleńka uczestniczy w tym konflikcie jako osoba oceniająca czyny Kmicica. Jej sprzeciw wobec przemocy i odrzucenie bohatera po spaleniu Wołmontowicz poprzedzają jego służbę pod nowym nazwiskiem⁵⁰. Finał wraca do tej osobistej oceny po publicznym przedstawieniu zasług bohatera⁴⁹. Taki układ pozwala czytać wątek miłosny równolegle z pytaniem o odpowiedzialność, a nie tylko jako kolejne spotkania rozdzielone wojennymi przygodami.

Czy Kmicic i wszystkie jego przygody są historyczne?

Powieściowy Andrzej Kmicic jest kreacją literacką. Historycznego Samuela Kmicica, wskazywanego jako jego pierwowzór, opisuje PSB¹¹. Istnienie pierwowzoru nie potwierdza powieściowego romansu, przybranego nazwiska Babinicz ani kolejnych przygód bohatera.

Oblężenie Jasnej Góry należy do historii wojny; udział Babinicza jest częścią fabuły. Szczególnie czytelny przykład stanowi wysadzenie działa: w powieści dokonuje tego Kmicic, natomiast relacja Kordeckiego opisuje pęknięcie ciężkiego działa²⁸²⁷. Dokładne porównanie dokumentów, książki i ekranizacji zawiera osobny przewodnik po obronie Jasnej Góry.

Podobnie trzeba czytać historyczne nazwiska: Janusz Radziwiłł, Bogusław Radziwiłł czy Jan Kazimierz istnieli, lecz powieściowa rozmowa z nimi jest tekstem Sienkiewicza. Biografia osoby i jej funkcja w fabule wymagają różnych pytań oraz różnych źródeł.

Dzień ukończenia: 21 sierpnia 1886 roku

W Kaltenleutgeben pod Wiedniem Sienkiewicz zakończył powieść 21 sierpnia 1886 roku. Napisał tego dnia do Jadwigi Janczewskiej, że przed godziną dopisał „Koniec”, a przed nim leżą ostatnie trzynaście kartek do przejrzenia i wysłania. Opisywał zmęczenie oraz brak spodziewanego zadowolenia³³⁵¹.

Ukończenie rękopisu, zakończenie druku w gazetach i wydanie książki to osobne momenty. Kalendarz podaje koniec publikacji odcinkowej we wrześniu 1886 roku: 2 września w „Czasie” i 10 września w „Słowie”²⁵.

Co pozostało z rękopisu?

Autografy Trylogii przechowuje Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Opis w programie „Pamięć Polski” wskazuje, że karty służyły zecerom: zachowały ślady pracy drukarskiej oraz poprawki⁵².

Agnieszka Kuniczuk pokazuje, że bruliony dokumentują również planowanie odcinków. Sienkiewicz zaznaczał ich końce czerwoną kredką i wpisywał informację „koniec odcinka”. Rękopis pozwala więc badać zarówno kształtowanie tekstu, jak i przygotowanie go do publikacji prasowej⁵³.

Czytanie książki po obejrzeniu filmu

Punktem wyjścia mogą być cztery fragmenty: pojedynek w tomie I, rozdziale VII; uczta kiejdańska w tomie I, rozdziale XIII; wysadzenie działa w tomie II, rozdziale XVII; list królewski w tomie III, rozdziale XXX^54122849. Numeracja dotyczy trzytomowego tekstu Wolnych Lektur. W każdym fragmencie porównuj opis narratora, rozmowę, motywację postaci i to, co film może przekazać obrazem lub dźwiękiem.

Nie każda różnica jest błędem historycznym: deszcz w filmowym pojedynku to wybór inscenizacyjny wobec sceny literackiej⁵⁵. Inne pytanie należy zadać o działo pod Jasną Górą, gdy porównujemy czyn fikcyjnego Babinicza z relacją o pęknięciu ciężkiego działa²⁷. Szczegółowe zestawienie produkcji, adaptacji i historii zawiera przewodnik po filmie, a dokumenty oblężenia omawia porównanie Jasnej Góry.

Za co Sienkiewicz otrzymał Nobla?

Sienkiewicz otrzymał literacką Nagrodę Nobla w 1905 roku za dorobek pisarza epickiego. Oficjalne uzasadnienie brzmi: „because of his outstanding merits as an epic writer” (za wybitne zasługi jako pisarza epickiego)⁵⁶. Nagrodzono jego twórczość, do której należy „Potop”. Uzasadnienie nie wyróżnia jednej książki.

W archiwalnym omówieniu nominacji NobelPrize.org odnotowuje propozycję podziału nagrody w 1905 roku między Sienkiewicza i Elizę Orzeszkową⁵⁷. Nagrodę otrzymał ostatecznie sam Sienkiewicz⁵⁶.

Odbiór

Trylogia przyniosła Sienkiewiczowi największą popularność wśród ówczesnych polskich pisarzy. Jednym z jej przejawów był dar 15 tysięcy rubli od anonimowego ofiarodawcy podpisanego „Michał Wołodyjowski”. Sienkiewicz go nie przyjął i przekazał Akademii Umiejętności na stypendium dla chorych na gruźlicę pisarzy i artystów¹. Po 1945 roku Sienkiewicz stał się autorem wydawanym w masowych nakładach. Do 1994 roku „Potop” osiągnął 3 319 tysięcy egzemplarzy, więcej niż „Ogniem i mieczem” (2 607 tysięcy), a mniej niż „Krzyżacy” (3 580 tysięcy)¹. Markiewicz zauważa, że Sienkiewiczowskie widzenie historii Polski w znacznym stopniu kształtowało świadomość potoczną i tylko z rzadka je kwestionowano (Olgierd Górka)¹.

W 1974 roku powieść zekranizował Jerzy Hoffman²⁶: zob. „Potop” (1974).

Czytaj powieść i sprawdzaj źródła

Pełny tekst jest dostępny bezpłatnie w Wolnych Lekturach. Do porównania podziału książki można zajrzeć do pierwszego wydania z 1886 roku w Polonie. Datę i nazwę poznańskiego pierwodruku pozwala samodzielnie sprawdzić skan „Kuryera Poznańskiego” z 25 grudnia 1884 roku.

Listy przytacza kalendarz życia i twórczości w NPLP, a poglądy na gatunek można przeczytać w „O powieści historycznej”. Przypisy na tej stronie wskazują, czy informacja pochodzi z tekstu powieści, listu, dokumentu instytucji czy opracowania badacza.

Poznaj bohaterów

Od fabuły można przejść do osobnych portretów Kmicica, Oleńki, Zagłoby i Wołodyjowskiego. Janusz i Bogusław Radziwiłł mają tutaj portrety literackie, powiązane z osobnymi biografiami historycznymi. Każdy portret wskazuje sceny w powieści i aktora z ekranizacji.