Potop.orgHistoria, powieść, film
Jeźdźcy przeprawiają się przez rzekę w pochmurnym krajobrazie.
Ilustracja AI

Wyobrażona przeprawa; pozycje oddziałów są interpretacją.

Traktat

Kapitulacja pod Ujściem

24 VII 1655 – 25 VII 1655

Udokumentowane

W lipcu 1655 roku pospolite ruszenie województw poznańskiego i kaliskiego, zebrane nad Notecią, poddało się bez rozstrzygającej bitwy armii szwedzkiej Arvida Wittenberga.

Redakcja: Potop.orgAktualizacja strony:

Nazwy i warianty
en Capitulation at Ujście

Mapa wskazuje miejscowość lub obszar wydarzenia; nie odtwarza położenia oddziałów.

Przebieg

Feldmarszałek Arvid Wittenberg przekroczył granicę polską 21 lipca 1655 roku pod Heinrichsdorfem i stanął obozem pod Tempelburgiem1. Na jego drodze stało pospolite ruszenie województw poznańskiego i kaliskiego. Szlachta zbierała się od 27 czerwca do połowy lipca w trzech obozach nad Notecią: pod Wieleniem, Ujściem i Piłą1. Dowództwo należało do wojewodów poznańskiego Krzysztofa Opalińskiego i kaliskiego Andrzeja Karola Grudzińskiego oraz innych senatorów wielkopolskich2. Kubala zaznacza jednak, że o posłuszeństwie „nie było mowy”2. W końcu całe ruszenie przeprawiło się pod Ujście i tam zaczęło się okopywać3.

Wittenberg wysłał 24 lipca spod Wałcza drugi list do senatorów, po czym uderzył na szańce bronione przez wojewodę kaliskiego. Po pięciu godzinach ognia Grudziński wieczorem opuścił szaniec4. Tymczasem oddział Marderfelda obszedł pozycję od zachodu i przeprawił się przez Noteć pod Dziembowem, a o wschodzie słońca 25 lipca pospolite ruszenie znalazło się w matni5.

Jeszcze tego ranka wojewodowie poprosili o rozmowy. Hieronim Radziejowski, który przybył z generałem Wirtzem, dał im tylko cztery godziny do namysłu6. Senatorowie podpisali akt oddający województwa poznańskie i kaliskie pod protekcję Karola Gustawa. Król szwedzki miał otrzymać dochody Rzeczypospolitej, miasta Poznań, Kalisz, Leszno i Międzyrzecz oraz prawo rozporządzania piechotą obu województw. Wittenberg w jego imieniu poręczył swobodę wyznania i dawne prawa szlachty7. Akt podpisali Krzysztof Opaliński, Andrzej Karol Grudziński, Paweł Gębicki, Maksymilian Miaskowski i Andrzej Słupecki, a za stronę szwedzką Wittenberg8. Wojewoda inowrocławski Jakub Rozdrażewski oświadczył, że dochowa wierności Janowi Kazimierzowi9, i później wniósł w Poznaniu protest przeciw ugodzie10.

Siły i straty

Znaczenie

Kubala pisze, że w ten sposób dwa województwa „oderwały się, wyparły się Ojczyzny i króla”, a hańba była powszechna11. Po kapitulacji Szwedzi zajęli Poznań: Radziejowski ruszył na miasto 28 lipca, a Wittenberg stanął w nim 2 sierpnia12.

W powieści

W „Potopie” o kapitulacji opowiada Stanisław Skrzetuski, który podaje taką samą liczbę jak Kubala:

Staliśmy pod Ujściem, pospolite ruszenie i piechota łanowa, razem z piętnaście tysięcy ludzi, i zalegaliśmy pasy nad Notecią ab incursione hostili.

Henryk Sienkiewicz, „Potop”13

Przypisy

  1. Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice historyczne, serya IV (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów; Warszawa: H. Altenberg, G. Seyfarth, E. Wende i Sp.; E. Wende i Sp., 1913, s. 70
  2. Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice historyczne, serya IV (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów; Warszawa: H. Altenberg, G. Seyfarth, E. Wende i Sp.; E. Wende i Sp., 1913, s. 71
  3. Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice historyczne, serya IV (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów; Warszawa: H. Altenberg, G. Seyfarth, E. Wende i Sp.; E. Wende i Sp., 1913, s. 72
  4. Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice historyczne, serya IV (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów; Warszawa: H. Altenberg, G. Seyfarth, E. Wende i Sp.; E. Wende i Sp., 1913, s. 73
  5. Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice historyczne, serya IV (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów; Warszawa: H. Altenberg, G. Seyfarth, E. Wende i Sp.; E. Wende i Sp., 1913, s. 74
  6. Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice historyczne, serya IV (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów; Warszawa: H. Altenberg, G. Seyfarth, E. Wende i Sp.; E. Wende i Sp., 1913, s. 74–75
  7. Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice historyczne, serya IV (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów; Warszawa: H. Altenberg, G. Seyfarth, E. Wende i Sp.; E. Wende i Sp., 1913, s. 75–76
  8. Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice historyczne, serya IV (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów; Warszawa: H. Altenberg, G. Seyfarth, E. Wende i Sp.; E. Wende i Sp., 1913, s. 76
  9. Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice historyczne, serya IV (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów; Warszawa: H. Altenberg, G. Seyfarth, E. Wende i Sp.; E. Wende i Sp., 1913, s. 75
  10. Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice historyczne, serya IV (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów; Warszawa: H. Altenberg, G. Seyfarth, E. Wende i Sp.; E. Wende i Sp., 1913, s. 84
  11. Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice historyczne, serya IV (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów; Warszawa: H. Altenberg, G. Seyfarth, E. Wende i Sp.; E. Wende i Sp., 1913, s. 78
  12. Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice historyczne, serya IV (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów; Warszawa: H. Altenberg, G. Seyfarth, E. Wende i Sp.; E. Wende i Sp., 1913, s. 84–85
  13. Henryk Sienkiewicz, Potop, Fundacja Nowoczesna Polska (Wolne Lektury), 2009–2010, t. I, rozdz. XI

Kampania: 1655 Strona: Rzeczpospolita Strona: Szwecja Faza: Najazd

Czytaj dalej

Historia

Powiązania

Poprzedza

Poprzedzone przez

Powiązane

Miejsce

Źródła tej strony

  • Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice historyczne, serya IV (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów; Warszawa: H. Altenberg, G. Seyfarth, E. Wende i Sp.; E. Wende i Sp., 1913 (Opracowanie naukowe)
  • Henryk Sienkiewicz, Potop, Fundacja Nowoczesna Polska (Wolne Lektury), 2009–2010 (Źródło pierwotne)