Kapitulacja w Kiejdanach

Przebieg

Latem 1655 roku Karol Gustaw wysłał do Inflant Magnusa Gabriela de la Gardie z rozkazem wkroczenia na Litwę¹. Zaledwie de la Gardie wylądował 25 lipca w Rydze, stanął przed nim wysłannik Janusza i Bogusława Radziwiłłów z deklaracją poddania. Układ z nimi zawarł 10 sierpnia, po czym wydał manifest do stanów litewskich². Wojsko litewskie hetmana Radziwiłła było po bitwie z Moskwą pod Wilnem osłabione odejściem części oddziałów. Hetman ruszył na Żmudź i pod Kiejdanami, w obecności szwedzkiego komisarza Benedykta Skyttego, ogłosił 18 sierpnia akt poddania Litwy. Henryk Wisner podaje, że sam dokument nosił datę 17 sierpnia; różnica dotyczy daty dokumentu i ogłoszenia.²³

Sygnatariusze przyrzekali wierność królowi szwedzkiemu jako wielkiemu księciu litewskiemu. Zobowiązywali się połączyć z nim siły, byle nie przeciw królowi polskiemu i Rzeczypospolitej, a królewszczyzny oddawali w jego ręce. Zastrzegali przy tym, by Wielkie Księstwo nie zostało wcielone do Szwecji, lecz połączone z nią tak, jak dotąd z Koroną⁴. Wśród podpisujących byli Janusz Radziwiłł, podskarbi i hetman polny Wincenty Gosiewski, kanonik Jerzy Białłozor oraz Samuel Komorowski. Badanie Henryka Wisnera nad oryginałem aktu dowodzi, że starsze kopie mylnie wpisały tu biskupa Piotra Parczewskiego, Bogusława Radziwiłła, „Kazimierza Białozora” i „Adama Komorowskiego”.³ Według Wisnera podpisu nie złożyli obecni w obozie Jerzy Karol Hlebowicz, Aleksander Judycki i Jan Stankiewicz³. Kubala dodatkowo wymienia Paca wśród przeciwników aktu i podaje, że Judyckiego uwięziono⁵. Gosiewski podpisał pod przymusem, a gdy próbował opuścić obóz, został aresztowany⁵.

Później Radziwiłł zwołał do Kiejdan stany litewskie. Przybyły tam de la Gardie został uroczyście przyjęty, a obecni podpisali drugi akt. Uznawali w nim króla szwedzkiego i jego następców za prawowitych królów i wielkich książąt litewskich oraz wyrzekali się paktów z Rzecząpospolitą⁶.

Kubala nie podaje daty tego drugiego aktu⁶. Muzeum Historii Polski datuje układ kiejdański na 20 października 1655 roku. Wielkie Księstwo przyjmowało protekcję króla szwedzkiego i zrywało unię z Polską, a Karol Gustaw miał zostać wielkim księciem litewskim. Poza Januszem Radziwiłłem podpisali go m.in. hetman polny Wincenty Gosiewski, biskup żmudzki Piotr Parczewski, kanonik Jerzy Białłozor, wojewoda wendeński Mikołaj Korff i ponad 1100 przedstawicieli szlachty, duchowieństwa i wojska⁷³. Dzień później, 21 października, uwięziony Gosiewski podpisał w Kiejdanach zobowiązanie wobec de la Gardiego, że nie ucieknie z jego obozu⁸.

Jednym z uczestników październikowych obrad był Mikołaj Kazimierz Szemiot. Według jego późniejszej relacji sprzeciwił się warunkom szwedzkim, lecz ostatecznie podpisał akty z 20 października. Zachowany poemat Szemiota jest zarazem świadectwem uczestnika i próbą wyjaśnienia własnego wyboru.⁹

Siły i straty

W Kiejdanach nie doszło do walki. De la Gardie wysłał 600 piechoty i 200 jazdy na zajęcie Birż, Buska i Połągi, a za tym oddziałem ruszył Löwenhaupt z całą, siedmiotysięczną armią. Löwenhauptowi przysięgę złożyła litewska załoga Birż licząca 500 ludzi². Do aresztowania Gosiewskiego sprowadzono 600 piechoty⁶.

Znaczenie

Na mocy tych aktów pod panowanie szwedzkie przeszła cała Żmudź z powiatami wiłkomierskim, upickim i brasławskim oraz częścią kowieńskiego⁶. Jan Kazimierz ogłosił Radziwiłła zdrajcą, a naczelnym wodzem wojska litewskiego mianował jego przeciwnika, wojewodę witebskiego Sapiehę¹⁰. Opuszczony przez stronników Radziwiłł zmarł 31 grudnia 1655 roku w Tykocinie¹¹.

W powieści

W powieści akt odczytuje w Kiejdanach pan Komorowski; sam ten zapis nie dowodzi, że autor miał na myśli Samuela z oryginalnego dokumentu. Zawiera on warunek bardzo bliski temu, który Kubala streszcza z dokumentu z sierpnia¹²:

2) Wielkie Księstwo Litewskie nie będzie do Szwecji wcielone, lecz z nią takim sposobem połączone, jak dotąd z Koroną Polską, to jest, aby naród narodowi, senat senatowi, a rycerstwo rycerstwu we wszystkim było równe.

Henryk Sienkiewicz, „Potop”¹³

Kto reprezentował Szwecję

Litewskie opracowanie udostępnione przez resort obrony wymienia po stronie szwedzkiej Magnusa Gabriela de la Gardie i Bengta Skytte, gubernatora Estonii. Informacja dotyczy ostatecznego układu z 20 października; nie należy przenosić jej na wszystkie wcześniejsze rozmowy i akty kiejdańskie¹⁴.