Wilno

Stolica Wielkiego Księstwa

Wilno było politycznym centrum Wielkiego Księstwa Litewskiego od XIII do XVIII wieku. Średniowieczna sieć ulic, kościoły różnych wyznań i zespół uniwersytecki tworzyły przestrzeń życia dworu, duchowieństwa, uczonych oraz kupców. UNESCO podkreśla przenikanie gotyku, renesansu i baroku oraz wpływ miasta na architekturę całego regionu. Dzisiejsze Stare Miasto nie jest jednak nieruchomym obrazem XVII wieku: wielokrotne zniszczenia i odbudowy nadały mu kolejne warstwy. Wojna 1655 roku dotknęła więc zarówno ośrodek władzy, jak i wielowyznaniową społeczność miejską¹.

Dwa zagrożenia jednocześnie

Wilno było politycznym centrum Wielkiego Księstwa Litewskiego. W 1655 roku armia rosyjska posuwała się w jego stronę, gdy od północy wkroczyli Szwedzi. Wojska rosyjskie zajęły miasto w sierpniu. Nie należy przypisywać upadku Wilna armii szwedzkiej: to osobny front tego samego kryzysu Rzeczypospolitej²³.

Związek z Kiejdanami

Położenie Litwy i brak skutecznej pomocy z Korony są ważnym tłem decyzji Janusza Radziwiłła i układów w Kiejdanach. Litwa musiała wówczas stawić czoła wojnie na dwóch frontach³.

Mapa

Znacznik Wilna pokazuje dzisiejsze centrum miasta. Dawne mury i przebieg działań wojennych nie mieszczą się w jednym punkcie na współczesnej mapie².

Życie pod rosyjską okupacją

Rosyjska okupacja trwała od 1655 do 1661 roku. Badania Elmantasa Meilusa pokazują mechanizm rządów wojewody Michaiła Szachowskiego, skupiającego władzę administracyjną, sądową i wojskową. Powrót mieszkańców, którzy uciekli z miasta, wiązano z przysięgą carowi. Próby ożywienia Wilna utrudniały grabieże, podatki, zniszczenie okolicy i niedobory żywności; w maju 1657 roku doszła epidemia. Późniejszy wojewoda Daniło Myszecki stosował represje. Historia okupacji obejmuje zatem także odbudowę domów, zdobywanie środków utrzymania i konflikty z załogą, a nie tylko zdobycie miasta⁴.

Basteja i pamięć o obronie

Basteja, zachowana część systemu obronnego Wilna, pozwala zobaczyć materialną stronę wojennej historii. Ucierpiała podczas wojny z Rosją w latach 1655–1661, a pod koniec XVIII wieku teren służył już jako wysypisko. Dopiero XX-wieczna odbudowa przywróciła czytelność obiektu; w 1987 roku otwarto tu muzeum. Dzisiejsza ekspozycja przedstawia historię wojskowości litewskiej, w tym artylerię i husarię. Zwiedzany zabytek jest więc świadectwem dawnej fortyfikacji, ale również znacznie późniejszych prac konserwatorskich⁵.