Bogusław Radziwiłł

Życie przed najazdem

Bogusław urodził się w Gdańsku w 1620 roku. Jego ojciec zmarł, gdy chłopiec miał zaledwie kilka miesięcy; wychowaniem i zarządem ogromnej fortuny zajął się stryj Krzysztof. Młody książę uczył się w Kiejdanach i Wilnie, a od 1636 roku przebywał na dworze Władysława IV. Był kalwinistą i utrzymywał rozległe kontakty z dworami Europy Zachodniej. To ważne tło: jego późniejsze wybory wynikały również z polityki rodowej, majątku i międzynarodowych sojuszy¹.

Niejednoznaczny rok 1655

W pierwszych miesiącach najazdu prowadził równocześnie rozmowy z obozem Janusza Radziwiłła i zabiegał o stanowiska u Jana Kazimierza. Przechwycone listy ujawniły królowi jego kontakty ze stroną szwedzką. Bogusław próbował jeszcze utrzymywać pozory lojalności, zbierał własne siły na Podlasiu i zajął Tykocin. Do Karola X Gustawa dołączył osobiście dopiero pod koniec grudnia 1655 roku. Ta sekwencja jest bardziej złożona niż prosta scena „zdrady” znana z fikcji¹.

Wojna, niewola i projekt rozbioru

W lutym 1656 roku odblokował szwedzką załogę Tykocina. W marcu zdobył Janów Podlaski, lecz nazajutrz został pobity przez wojska Pawła Jana Sapiehy. Walczył również po stronie szwedzkiej w trzydniowej bitwie pod Warszawą. Pod Prostkami 8 października połączone siły szwedzkie i brandenburskie poniosły klęskę z armią Wincentego Gosiewskiego. Ranny w głowę Bogusław trafił do niewoli tatarskiej; szczegółowy przebieg bitwy pozostaje przedmiotem rekonstrukcji historyków¹².

Układ w Radnot z grudnia 1656 przewidywał dla księcia województwo nowogródzkie i dziedziczne władztwo z jego dóbr. Bogusław domagał się jeszcze więcej. Był to plan podziału Rzeczypospolitej, którego nie udało się wykonać¹³.

Po potopie

Jako gubernator Prus Książęcych służył elektorowi brandenburskiemu. W latach 1661–1663 pomagał mu ograniczyć opór stanów pruskich i uniezależniać księstwo od Rzeczypospolitej. Jednocześnie bronił zborów kalwińskich w swoich dobrach. Spisał autobiografię w czasie walk o pozycję polityczną. Zmarł nagle w 1669 roku; pozostawił córkę Ludwikę Karolinę¹.

W „Potopie” i filmie

Sienkiewicz wykorzystał prawdziwego księcia jako przeciwnika Andrzeja Kmicica. Jego relacje z Kmicicem i Oleńką, w tym osobisty konflikt i pojedynek, są elementami fabuły, nie udokumentowanymi epizodami biografii. W filmie Jerzego Hoffmana z 1974 roku zagrał go Leszek Teleszyński. Prawdziwy książę był politykiem i dowódcą działającym na kilku frontach; ekran skupia tę historię w wyrazistej roli antagonisty⁴⁵¹.