Paweł Jan Sapieha

Droga do buławy

Paweł Jan Sapieha (1609–1665) po raz pierwszy walczył z Moskwą w latach 1633–1634; pod Białą został ciężko ranny. Wrócił do służby w czasie powstania Chmielnickiego. Jako przywódca potężnego rodu rywalizował z Januszem Radziwiłłem. Kiedy Janusz podporządkował Litwę Szwecji, Sapiehowie zorganizowali własne siły. Według Muzeum Pałacu w Wilanowie przeznaczali na ich utrzymanie również rodowe srebra i klejnoty¹.

W czasie potopu

Po rozłamie politycznym na Litwie dowodził siłami wiernymi Janowi Kazimierzowi. Pod Janowem rozbił oddziały Bogusława Radziwiłła, które popierały szwedzkiego króla².

Jako hetman wielki litewski poprowadził też wojska, które odzyskały Lublin. Oba wydarzenia pokazują udział sił litewskich w walkach daleko poza samą Litwą³.

Po śmierci Janusza otrzymał buławę wielką litewską. Nie wszystkie jego działania zakończyły się powodzeniem: nie powstrzymał wyjścia Karola X Gustawa z pułapki między Wisłą a Sanem, a w 1656 roku zawiódł w operacjach pod Warszawą. Przekazanie części wojska Wincentemu Gosiewskiemu wywołało ostry konflikt między hetmanami. Walka polityczna toczyła się więc także wewnątrz obozu broniącego Rzeczypospolitej¹.

Późniejsze spory

W kampanii przeciw Moskwie w 1660 roku był formalnym dowódcą zwycięskich sił pod Połonką i Basią; muzealny biogram przypisuje większą część zasług operacyjnych Stefanowi Czarnieckiemu. Sapieha zmieniał też orientację polityczną i pod koniec życia występował przeciw planom reform dworu. Zmarł w 1665 roku¹⁴.

Sienkiewicz i ekran

W „Potopie” Sapieha jest przychylnym Kmicicowi przeciwwagą dla Radziwiłłów. Powieściowa dobroduszność i osobiste sceny z bohaterem są interpretacją literacką. Biogram muzeum w Wilanowie wyraźnie ostrzega, że historyczny hetman bywał ambitny, konfliktowy i nierówny jako dowódca. Film Hoffmana podąża za powieściową osią opowieści, lecz bez potwierdzonego wykonawcy osobnej roli Sapiehy nie przypisujemy mu scen filmowych¹⁵⁶.