Jan II Kazimierz Waza

Życiorys

Jan Kazimierz urodził się 22 marca 1609 roku w Krakowie jako syn króla Zygmunta III i Konstancji z Habsburgów¹. Za panowania brata, Władysława IV, walczył w 1633 roku przeciw Rosji, a dwa lata później jako pułkownik cesarski w wojnie trzydziestoletniej¹. W 1638 roku, w drodze do Hiszpanii, został aresztowany we Francji i uwolniony dopiero w lutym 1640 roku¹. W 1643 roku wstąpił do jezuitów w Loreto, w 1645 roku opuścił zakon i otrzymał kapelusz kardynalski, którego wkrótce się zrzekł¹.

Królem wybrano go 20 listopada 1648 roku, a koronowano 17 stycznia 1649 roku w Krakowie¹. W maju 1649 roku poślubił królową wdowę Ludwikę Marię Gonzagę¹. Po wojnach ze Szwecją i Moskwą przeżył rokosz Jerzego Lubomirskiego; formalnie abdykował 16 września 1668 roku¹. Wyjechał do Francji, gdzie Ludwik XIV zapewnił mu dochody z opactw, między innymi Saint-Germain-des-Prés¹. Zmarł 16 grudnia 1672 roku w Nevers, a 31 stycznia 1676 roku pochowano go w katedrze na Wawelu¹.

W czasie potopu

Na początku wojny król stanął na czele pospolitego ruszenia województw centralnych¹. Po porażce pod Żarnowem przybył 19 września 1655 roku do Krakowa, powierzył obronę miasta Stefanowi Czarnieckiemu i 25 września wyjechał². Po klęskach i przejściu całych województw na stronę Szwedów schronił się na Śląsku, w Głogówku (17 października 1655 roku)¹. Janusza Radziwiłła ogłosił zdrajcą, a naczelnym wodzem wojska litewskiego mianował jego przeciwnika Sapiehę³.

Na 15 listopada zwołał senatorów do Opola⁴. Po tej naradzie król i prymas wydali uniwersał wzywający szlachtę, by się gromadziła i czekała na króla⁵; Czapliński datuje ten uniwersał na 20 listopada¹. W drugiej połowie grudnia wyruszył do kraju¹. Kubala podaje, że wyjechał ze Śląska 18 grudnia, jechał między innymi przez Lubowlę, Duklę, Krosno i Łańcut, a do Lwowa przybył 9 lutego 1656 roku⁶. Konfederację tyszowiecką zawiązano bez niego. Senatorowie i szlachta z jego otoczenia przystąpili do niej, za jego zgodą, w nowym związku⁷ (zob. Konfederacja tyszowiecka).

W katedrze lwowskiej 1 kwietnia 1656 roku złożył śluby, w których ogłosił Matkę Chrystusa królową Polski⁸. Według Czaplińskiego ślubował w nich także ulżyć doli chłopów; śluby te były obliczone na pozyskanie szerszych kół chłopskich¹. Tej obietnicy, jak pisze Czapliński, nigdy poważnie nie zamierzał realizować¹. W dalszej wojnie uczestniczył w oblężeniu Warszawy (30 maja – 1 lipca 1656), dowodził w bitwie pod Warszawą (28–30 lipca 1656), brał udział w oblężeniach Krakowa w 1657 roku i Torunia w 1658 roku, a w końcu nadzorował rokowania pokojowe w Oliwie¹. Ratyfikację traktatu podpisał 26 czerwca 1660 roku⁹ (zob. Pokój oliwski). Na mocy pokoju zrzekł się praw do Szwecji i zobowiązał się nie używać szwedzkiego tytułu ani herbów w pismach do Szwecji¹⁰.

W powieści

Sienkiewicz przytacza śluby lwowskie w formie modlitwy króla:

– Wielka człowieczeństwa boskiego Matko i Panno! Ja, Jan Kazimierz, Twego Syna, Króla królów i Pana mojego, i Twoim zmiłowaniem się król, do Twych najświętszych stóp przychodząc, tę oto konfederację czynię: Ciebie za Patronkę moją i państwa mego Królową dzisiaj obieram.

Henryk Sienkiewicz, „Potop”¹¹

Trasę powrotu króla powieść streszcza zdaniem: „Z Lubowli jechał król do Dukli, Krosna, Łańcuta i Lwowa”¹². W głównych punktach zgadza się to z trasą opisaną przez Kubalę¹³.

W filmie

W filmie Jerzego Hoffmana Jana II Kazimierza zagrał Piotr Pawłowski. Według opisu drugiej części filmu w bazie filmpolski.pl Kmicic omal nie ginie, broniąc króla podczas bitwy w wąwozie, po czym wyznaje mu swoją przeszłość i zostaje zrehabilitowany¹⁴.