Oliwa

Opactwo i jego otoczenie

Historycznym sercem Oliwy jest zespół cysterski, kształtowany od XII do XVIII wieku. Jego średniowieczny układ obejmuje kościół, zabudowania klasztorne z krużgankami i wirydarzem oraz zaplecze gospodarcze. Nie był to więc wyłącznie obiekt religijny: przestrzeń organizowała także codzienną pracę wspólnoty. Zachowanie całego układu stanowi jedną z wartości wskazanych przez Narodowy Instytut Dziedzictwa. W 2017 roku zespół uznano za Pomnik Historii. To właśnie w otoczeniu dawnego opactwa należy umieszczać opowieść o rokowaniach z 1660 roku¹.

Miejsce zakończenia wojny

Oliwa była miejscem rokowań i podpisania pokoju oliwskiego 3 maja 1660 roku. Rozmowy obejmowały nie tylko spór Rzeczypospolitej ze Szwecją, ale także interesy innych uczestników wojny. Miejsce kongresu długo pozostawało przedmiotem negocjacji².

Oliwa i Gdańsk

Oliwa leży przy Gdańsku, który podczas potopu nie poddał się Szwedom. Traktat podpisano w Oliwie, poza ówczesnym Gdańskiem³⁴.

Sala Pokoju i pamięć o traktacie

Do Sali Pokoju prowadzi gotycki portal od strony zachodniego krużganka. Malowidła, inskrypcja i pomnik we wnętrzu upamiętniają wydarzenia związane z zawarciem traktatu w nocy z 2 na 3 maja 1660 roku. W pobliżu znajduje się dawny refektarz, a krużganki zachowują średniowieczny charakter. Te miejsca nadają dyplomatycznej historii konkretne otoczenie architektoniczne. Dekoracje pamiątkowe należy jednak odczytywać jako sposób utrwalania pamięci: nie są stenogramem rozmów ani dokumentem przedstawiającym każdego uczestnika rokowań⁵.

Potok, młyny i kuźnia

Oliwa ma także historię gospodarczą opartą na energii wody. Nad Potokiem Oliwskim działało około dwudziestu pięciu młynów: mełły zboże, wytwarzały papier i obrabiały metale. Kuźnię Wodną po raz pierwszy odnotowano w 1597 roku; pracowała do 1948 roku. Zachowane młoty pochodzą jednak z drugiej połowy XIX lub początku XX wieku. Budynek i wyposażenie pozwalają poznawać długą tradycję rzemiosła, ale nie należy przedstawiać dzisiejszych urządzeń jako niezmienionych narzędzi z czasów pokoju oliwskiego⁶.

Dawna miejscowość, dzisiejsza dzielnica

Współczesna Oliwa jest częścią Gdańska, lecz do miasta włączono ją dopiero 1 lipca 1926 roku. W XIX wieku rozwijała się jako miejscowość uzdrowiskowa, a później także ośrodek przemysłowy związany z koleją i tramwajami. Dawne stawy oraz groble pozostają śladami gospodarki potoku. Te kolejne warstwy tłumaczą, dlaczego dzisiejszy krajobraz wykracza poza klasztor. Podczas czytania o roku 1660 warto zachować dawną odrębność Oliwy i Gdańska, nawet jeśli obecna mapa administracyjna łączy je w jedno miasto⁷.