Gdańsk

Miasto kupców i wody

Historia Gdańska sięga daleko poza potop. Świętopełk II nadał mu prawa lubeckie, a po zajęciu miasta przez Krzyżaków w 1308 roku rozbudowano jego urządzenia gospodarcze, w tym kanał Raduni i Wielki Młyn. W latach 1361–1669 Gdańsk należał do Hanzy, związku miast handlowych. Port należał więc do rozległej sieci kupieckiej. Rzeki, kanały, magazyny i drogi wodne są równie ważnym tłem jego historii jak reprezentacyjne budowle¹.

Port, który pozostał poza szwedzką kontrolą

Gdańsk nie poddał się podczas szwedzkiego najazdu. Jako bogate miasto i port bałtycki utrzymywał kontakty Rzeczypospolitej z zagranicą. To odróżniało go od wielu miast zajętych przez wojska Karola X Gustawa. W grudniu 1656 roku przybył tu Jan Kazimierz. Strona tego wydarzenia opisuje znaczenie wizyty².

Gdańsk a pokój oliwski

W 1660 roku rokowania kończące wojnę prowadzono w Oliwie pod Gdańskiem. Pokój oliwski podpisały strony konfliktu 3 maja. Oliwa jest miejscem podpisania traktatu, a Gdańsk pobliskim portem i ważnym punktem odniesienia dla całej kampanii³.

Co pokazuje mapa?

Znacznik Gdańska wskazuje centrum współczesnego miasta, nie położenie wszystkich dawnych umocnień ani Oliwy. Historia portu pomaga zrozumieć, dlaczego panowanie nad Prusami Królewskimi i dostępem do Bałtyku miało tak wielkie znaczenie w wojnie²³.

Gdańska Głowa: wojna o ujście Wisły

Miasto pozostało wolne, ale jego rzeczne zaplecze było zagrożone. Gdańska Głowa leżała przy rozdzieleniu Wisły i Szkarpawy, na terenie należącym do Gdańska. Szwedzi zajęli tutejszy fort w lutym 1656 roku i rozbudowali umocnienia ziemne oraz wodne. Kontrola tego miejsca pozwalała naciskać na żeglugę w delcie. Próby odzyskania go w latach 1656–1657 nie przyniosły powodzenia. Dopiero oblężenie w końcowej fazie wojny doprowadziło do kapitulacji w grudniu 1659 roku. Obrona portu obejmowała więc także walkę o odległe od centrum szlaki⁴.

Budowniczy w służbie obrony

Jednym z ludzi odpowiedzialnych za bezpieczeństwo miasta był Jerzy Strakowski, budowniczy i fortyfikator. Na początku 1656 roku dowodził kompanią w Wisłoujściu i uczestniczył w naradach wojennych, a następnie wykonywał zadania inżynierskie. Pracował nad umocnieniami przy Śluzie Kamiennej oraz rozbudową Wisłoujścia. Jego działalność łączyła projektowanie z dowodzeniem żołnierzami. Biografia Strakowskiego pokazuje praktyczną stronę miejskiej obrony: obok decyzji króla i dowódców potrzebne były plany, pomiary oraz dostosowywanie fortyfikacji do miejscowego krajobrazu⁵.

Wisłoujście: brama do portu

Twierdza Wisłoujście strzegła dawnego ujścia Wisły i kontrolowała ruch statków. Jej okrągła wieża z 1482 roku pełniła także funkcję latarni. Pod koniec XVI wieku otoczył ją czterobastionowy Fort Carré; później powstały dalsze szańce po obu stronach rzeki. W latach 1657–1658 połączono obronę twierdzy z systemem umocnień Gdańska. Dzisiejszy zabytek pozwala prześledzić kolejne etapy rozwoju fortyfikacji, choć po zniszczeniach 1945 roku wymagał odbudowy. To materialne uzupełnienie opowieści o mieście, które nie poddało się podczas potopu⁶.

Przypisy

1. Historia Gdańska, Urząd Miejski w Gdańsku
2. Jan II Kazimierz przybywa do Gdańska, Oś czasu, Warszawa: Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie
3. Ludwik Kubala, Wojny duńskie i pokój oliwski 1657–1660, Szkice historyczne, serja VI (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów: Księgarnia Wydawnicza H. Altenberga, 1922
4. GDAŃSKA GŁOWA, Encyklopedia Gdańska
5. Jerzy Strakowski (1614–1675), budowniczy i fortyfikator gdański, Polski Słownik Biograficzny / Instytut Historii PAN, 2006–2007
6. Twierdza Wisłoujście, Muzeum Gdańska