Częstochowa

Miasto nad Wartą

Pierwsza wzmianka o Częstochowie pochodzi z 1220 roku. Osada rozwijała się przy przeprawie przez Wartę i szlaku z Krakowa przez Olkusz i Kalisz do Poznania. Handel, rzemiosło i przywileje targowe współtworzyły jej gospodarkę; mieszkańcy zajmowali się także rolnictwem, ogrodnictwem i hodowlą¹.

Częstochowa, Częstochówka i Jasna Góra

W 1382 roku Władysław Opolczyk ufundował klasztor paulinów na wzgórzu. Miasto nad Wartą i przyklasztorna osada Częstochówka rozwijały się równolegle, korzystając z handlu oraz ruchu pielgrzymkowego¹.

To rozróżnienie miało znaczenie podczas wojny. Gdy generał Burchard Müller przedstawił rozkaz obsadzenia Częstochowy, Augustyn Kordecki odpowiedział 21 listopada 1655 roku, że klasztor z kościołem nazywa się Jasną Górą, a miasto Częstochowa do klasztoru nie należy. Kubala przytacza ten argument jako element rokowań: nazwa miasta nie miała automatycznie uprawniać przeciwnika do wejścia do twierdzy. Dzisiejsza wspólna nazwa i granice miasta mogą zacierać ówczesne różnice².

Sanktuarium było również twierdzą

Według Narodowego Instytutu Dziedzictwa budowę umocnień rozpoczęto w 1624 roku z inicjatywy Zygmunta III. Jasna Góra otrzymała obwód z czterema bastionami, a w 1652 roku sejm zobowiązał paulinów do utrzymywania stałej załogi. W listopadzie 1655 oblegano więc umocniony kompleks, przygotowany do obrony³.

Przebieg walk, rokowania i wypady załogi opisuje strona oblężenia Jasnej Góry. Tutaj najważniejsze są miasto i jego otoczenie: drogi, zabudowania i ludzie, którzy znaleźli się pomiędzy twierdzą a obozem przeciwnika.

Wieś i spichlerz na linii walk

Müller zajął Częstochówkę i zaczął urządzać stanowiska dogodniejsze do ataku. Kubala opisuje, jak obrońcy spalili nocą budynki wsi, zwłaszcza spichlerz mogący dostarczyć oblegającym żywności i schronienia. Ten sam autor wspomina rozesłane po okolicy żądania dostarczenia prowiantu do obozu. Koszt działań wojennych ponosiło więc również zaplecze gospodarcze klasztoru i miejscowa ludność⁴.

Kordecki relacjonuje przesunięcie większych dział na północną stronę klasztoru, ku Częstochowie, oraz ostrzał prowadzony z ukrycia między budynkami. Domy i gospodarstwa stawały się częścią pola walki, a nie tylko tłem oblężenia⁵.

Ludzie, którzy przenosili wiadomości

W opisie Kubali pojawia się mieszczanin częstochowski Jacek Brzuchański. W grudniu dotarł do obrońców w przebraniu szwedzkiego żołnierza i przekazał wiadomość o nadciągających ciężkich działach oraz list z krakowskiego konwentu. Przy kolejnej próbie, przebrany za żołnierza kwarcianego, dostarczał ostrzeżenie o przygotowaniach do szturmu. Został pojmany i skazany na szubienicę; później karę śmierci zamieniono na okup⁶.

Kubala wspomina też Konstancję, żebraczkę mieszkającą w szczelinie skały przy wałach. Gdy nikt nie chciał zanieść odpowiedzi przeora do Müllera przed Bożym Narodzeniem, powierzono ją właśnie jej. W relacji Kubali wiadomości przenoszą więc także osoby spoza wojskowej załogi⁷.

Obrona klasztoru, zniszczenie miasta

Miejskie kalendarium „800 lat Częstochowy” podaje za lustracją z 1660 roku 150 domów, wobec 378 w 1631 roku, oraz 51 rzemieślników, wobec 125 w 1620 roku. Zestawienie obrazuje powojenne osłabienie miasta, choć porównywane lata obejmują okres dłuższy niż samo oblężenie. Liczby domów i rzemieślników nie są zestawieniem poległych ani spisem wszystkich mieszkańców⁸.

Także relacja Kordeckiego kończy się obrazem spustoszonego zaplecza: zakonnicy zastali zgliszcza folwarków i wsi, a niemal nie spotykali swoich poddanych. Jest to świadectwo doświadczenia wspólnoty klasztornej, nie dokładny bilans strat całej Częstochowy⁹.

Kościół św. Zygmunta: druga ważna oś historii

Kościół przy Starym Rynku przypomina o dziejach miasta nad Wartą. W 1474 roku parafię przekazano paulinom, którzy wznieśli obok klasztor. Jeszcze przed potopem rozbudowywano świątynię: w 1642 roku powstała kaplica św. Anny, a w latach 1640–1647 zakrystia. Muzeum Częstochowskie opisuje splądrowanie i pożar kościoła w czasie najazdu w 1655 roku. Związek miasta z paulinami był więc szerszy niż sama obecność Jasnej Góry¹⁰.

Co archeologia mówi o dawnym rynku?

Na Starym Rynku zachowały się relikty piwnic dawnego ratusza, prezentowane w muzealnym pawilonie. Badania ujawniły również wagę miejską, studnie i pozostałości kramów. Według muzeum zapisy lustracyjne z 1564 i 1660 roku potwierdzają murowane piwnice, w których sprzedawano między innymi piwo wrocławskie. Dokładna data budowy ratusza pozostaje nieustalona. Budynek spłonął w 1809 roku i nie został odbudowany; obecna ekspozycja pozwala poznać zachowane pod ziemią fragmenty miejskiego życia¹¹.

Dlaczego dzisiejsze Aleje nie są krajobrazem potopu?

Przyklasztorny ośrodek nazywano od 1717 roku Nową Częstochową. Formalne połączenie ze Starą Częstochową nastąpiło 19 sierpnia 1826 roku. Wytyczenie ulicy Panny Maryi, dzisiejszej alei Najświętszej Maryi Panny, łączyło kościół św. Zygmunta z Jasną Górą i stworzyło oś nowego śródmieścia. Spacer tą trasą łączy dziś dawne ośrodki, ale jej miejska forma należy do historii XIX wieku¹².

Najstarsze zachowane domy przy Starym Rynku pochodzą ze schyłku XVIII wieku, a późniejsze przebudowy zmieniły wygląd dzielnicy¹³. Także Jasna Góra była rozbudowywana po 1655 roku; barokowe przekształcenia i prace z początku XX wieku współtworzą jej dzisiejszą postać. Znacznik Częstochowy na naszej mapie wskazuje miasto; klasztor ma osobny wpis³.

Częstochowa jako plener filmowy

Baza filmpolski.pl wymienia Częstochowę i Jasną Górę wśród plenerów filmu Jerzego Hoffmana. To informacja o produkcji z lat 1973–1974. Różnice między świadectwami historycznymi a opowieścią literacką i ekranową omawia porównanie historii, powieści i filmu¹⁴.

Przypisy

1. Historia miasta, Częstochowa: Urząd Miasta Częstochowy
2. Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice historyczne, serya IV (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów; Warszawa: H. Altenberg, G. Seyfarth, E. Wende i Sp.; E. Wende i Sp., 1913, s. 160–161
3. Narodowy Instytut Dziedzictwa, Częstochowa – Jasna Góra – zespół klasztoru oo. Paulinów, Zabytek.pl (Pomnik Historii), Warszawa: Narodowy Instytut Dziedzictwa
4. Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice historyczne, serya IV (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów; Warszawa: H. Altenberg, G. Seyfarth, E. Wende i Sp.; E. Wende i Sp., 1913, s. 159–160
5. Augustyn Kordecki; przeł. Józef Łepkowski, (Nowa Gigantomachia): pamiętnik oblężenia Częstochowy roku 1655, Warszawa: S. Orgelbrand, 1858, s. 30–31
6. Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice historyczne, serya IV (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów; Warszawa: H. Altenberg, G. Seyfarth, E. Wende i Sp.; E. Wende i Sp., 1913, s. 170, 176
7. Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice historyczne, serya IV (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów; Warszawa: H. Altenberg, G. Seyfarth, E. Wende i Sp.; E. Wende i Sp., 1913, s. 176–177
8. 800 lat Częstochowy – kalendarium historyczne, Częstochowa: Urząd Miasta Częstochowy, hasło „Upadek miasta”
9. Augustyn Kordecki; przeł. Józef Łepkowski, (Nowa Gigantomachia): pamiętnik oblężenia Częstochowy roku 1655, Warszawa: S. Orgelbrand, 1858, s. 103
10. H. Kościół św. Zygmunta, Stary Rynek – interaktywna ikonografia, Częstochowa: Muzeum Częstochowskie
11. Magdalena Wieczorek-Szmal, Historia Częstochowy – miasta nad Wartą, Częstochowa: Muzeum Częstochowskie
12. Encyklopedia Częstochowy, Częstochowa: Muzeum Częstochowskie, 2020, hasło „Połączenie Starej i Nowej Częstochowy”
13. Encyklopedia Częstochowy, Częstochowa: Muzeum Częstochowskie, 2020, hasło „Stare Miasto”
14. Potop, Łódź: Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi (filmpolski.pl)