Potop.orgHistoria, powieść, film
Klasztor na wzgórzu w zimowym krajobrazie.
Ilustracja AI

Wyobrażone oblężenie klasztoru; architektura i pozycje wojsk są interpretacją.

Porównanie

Jasna Góra: historia, powieść, film

Oblężenie klasztoru jasnogórskiego w 1655 roku w relacji przeora Kordeckiego i u historyków, w „Potopie” Sienkiewicza i w filmie Hoffmana – na przykładzie królewskiego rozkazu, listu ochronnego i działa, które pękło.

Jeden epizod · trzy relacje

Co stało się z działem?

Pęknięcie ciężkiego działa pojawia się w relacji z oblężenia. Powieść i film nadają temu zdarzeniu bohatera.

Co mówią źródła

Co mówią źródła

Głównym źródłem jest relacja samego przeora, „Nowa Gigantomachia”1, którą cytujemy w polskim przekładzie Józefa Łepkowskiego2. Według Adama Kerstena opis Kordeckiego „zawiera pewne nieścisłości”: pomniejsza rokowania ze Szwedami i tuszuje, choć nie zataja, akt poddańczy, który poselstwo klasztoru złożyło na przełomie października i listopada 1655 roku. Akt miał zapewnić w zamian list bezpieczeństwa, salva guardia, a przez to uchronić klasztor przed obcą załogą3. Zakonnicy przywieźli z Krakowa salwegwardię z podpisem Wittenberga z 9 listopada, ale – jak pisze Kubala – „warunkową, aż do dalszego zarządzenia”4.

Innym dokumentem był uniwersał Karola Gustawa z 30 września 1655 roku, który obiecywał swobodę kościołom i klasztorom. Na ten uniwersał powołali się zakonnicy, gdy Müller zażądał wpuszczenia załogi56. Wieczorem 20 listopada rotmistrz Kuklinowski przedstawił im rozkaz króla, by obsadzić Bolesław, Wieluń, Krzepice i Częstochowę78. Kordecki odpisał nazajutrz, że klasztor nazywa się Jasną Górą, a miasto Częstochowa wcale do niego nie należy8.

Pod koniec oblężenia nadeszły spod Krakowa działa burzące9. O ostrzale w dzień Bożego Narodzenia Kordecki pisze:

Pod wieczór wreszcie jedno ciężkie działo, które najbardziej szkodziło murom klasztoru, pękło i położyło koniec szturmowaniu.

Augustyn Kordecki, „Nowa Gigantomachia”10

Ani w relacji Kordeckiego, ani w rozdziale Kubali o oblężeniu nie znaleźliśmy Kmicica ani Babinicza. Daty, siły i straty omawia strona Oblężenie Jasnej Góry.

Co napisał Sienkiewicz

Co napisał Sienkiewicz

Oblężenie zajmuje w powieści rozdziały XII–XIX drugiego tomu12. W wielu miejscach Sienkiewicz trzyma się relacji Kordeckiego. Przeor powołuje się na list ochronny, który w powieści pochodzi od samego króla:

– Pomyślcie waszmościowie i nad tym – dodał ksiądz przeor – że ja mam salwę-gwardię od Carolusa Gustawa, jako klasztor i kościół mają być na zawsze od zajęcia i postoju wolne.

Henryk Sienkiewicz, „Potop”13

W następnym rozdziale przeor mówi, że w tym liście „wyraźna jest obietnica, że klasztor od zajęcia wolnym ma pozostać”14. Rozkaz przywieziony przez Kuklinowskiego wymienia te same cztery miejsca co źródło: „Lecz Miller miał późniejszy rozkaz królewski zajęcia Bolesławia, Wielunia, Krzepic i Częstochowy”15. O akcie poddańczym klasztoru w rozdziałach o oblężeniu nie znaleźliśmy wzmianki.

Pęknięcie działa Sienkiewicz przypisuje swojemu bohaterowi. „Babinicz poszedł na ochotnika prochami kolubrynę rozsadzać” – słyszy miecznik sieradzki, gdy pyta, co się dzieje, a gdy nastąpił wybuch, na murach krzyczą jedno po drugim16:

– Działo szwedzkie pękło! – wołał jeden z puszkarzy.

– Cud! Cud!

(...)

– Babinicz działo wysadził! – wołał pan Czarniecki.

Henryk Sienkiewicz, „Potop”16

Pojmanego Kmicica Kuklinowski przypieka ogniem w stodole; uwalniają go Kiemliczowie, a Kmicic odpłaca oprawcy tym samym17. Miller „po wysadzeniu kolubryny po prostu zdesperował”18.

Co pokazał Hoffman

Co pokazał Hoffman

Źródła, na których opieramy tę kolumnę, są opisami filmu, a nie samym filmem. Według bazy filmpolski.pl Babinicz w drugiej części jedzie do Częstochowy i broni klasztoru. Zdjęcia kręcono między innymi na Jasnej Górze, a do filmu zbudowano w Elblągu ogromną kolubrynę19. Przeora zagrał Stanisław Jasiukiewicz19.

Najwięcej o tej części filmu mówi streszczenie na stronie „Potopu Redivivus” w Repozytorium Cyfrowym FINA. Kmicic przypadkiem podsłuchuje rozmowę dwóch szwedzkich dowódców i dowiaduje się, że Szwedzi chcą uderzyć na klasztor. Jedzie do Częstochowy i przekonuje przeora Kordeckiego o konieczności obrony. Na murach duchowni w habitach stają obok żołnierzy. Szwedzi sprowadzają kolubrynę, a Kmicic w przebraniu wysadza ją w powietrze. Wzięty do niewoli, „palony jest żywym ogniem”, aż uwalniają go Kiemlicze20.

Opis na Liście Polskiego Dziedzictwa Filmowego FINA nie mówi o scenach jasnogórskich21. Komentarz Konrada J. Zarębskiego w Repozytorium wspomina tylko, że ówczesne władze przymknęły oko na religijną warstwę „Potopu”, „obecną nie tylko w opisach walk o Jasną Górę”20.

Dlaczego się różnią

Porównanie jednego epizodu pokazuje metodę każdej z trzech warstw. Relacja Kordeckiego podaje fakt (działo pękło) i jego religijną interpretację. Historyk Kubala zostawia sam fakt. Powieść zachowuje szkielet źródła: rozkaz obsadzenia czterech miejsc, działa spod Krakowa, pęknięcie największego działa i zniechęcenie Müllera. Zmienia natomiast list ochronny: według Kubali jest to salwegwardia podpisana przez Wittenberga i warunkowa4, w powieści – list od króla z „wyraźną” obietnicą nietykalności klasztoru22. Uniwersału z 30 września w cytowanych rozdziałach powieści nie odnaleźliśmy.

Co pozostaje niepewne

Przypisy

  1. Augustyn Kordecki, Nova gigantomachia contra sacram imaginem Deiparae Virginis a sancto Luca depictam, et in Monte Claro Częstochouiensi apud [...] patres Ordinis S. Pauli Eremitae in [...] Regni Poloniae coenobio collocatam per Suecos et alios haereticos excitata [...], Cracoviae: in officina viduae et heredum Francisci Caesarij, [1657]
  2. Augustyn Kordecki; przeł. Józef Łepkowski, (Nowa Gigantomachia): pamiętnik oblężenia Częstochowy roku 1655, Warszawa: S. Orgelbrand, 1858
  3. Adam Kersten, Kordecki Klemens, imię zakonne Augustyn (1603–1673), Polski słownik biograficzny, t. 14, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1968–1969, s. 53–55
  4. Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice historyczne, serya IV (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów; Warszawa: H. Altenberg, G. Seyfarth, E. Wende i Sp.; E. Wende i Sp., 1913, s. 157
  5. Augustyn Kordecki; przeł. Józef Łepkowski, (Nowa Gigantomachia): pamiętnik oblężenia Częstochowy roku 1655, Warszawa: S. Orgelbrand, 1858, s. 34–35
  6. Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice historyczne, serya IV (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów; Warszawa: H. Altenberg, G. Seyfarth, E. Wende i Sp.; E. Wende i Sp., 1913, s. 160
  7. Augustyn Kordecki; przeł. Józef Łepkowski, (Nowa Gigantomachia): pamiętnik oblężenia Częstochowy roku 1655, Warszawa: S. Orgelbrand, 1858, s. 35
  8. Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice historyczne, serya IV (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów; Warszawa: H. Altenberg, G. Seyfarth, E. Wende i Sp.; E. Wende i Sp., 1913, s. 161
  9. Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice historyczne, serya IV (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów; Warszawa: H. Altenberg, G. Seyfarth, E. Wende i Sp.; E. Wende i Sp., 1913, s. 176
  10. Augustyn Kordecki; przeł. Józef Łepkowski, (Nowa Gigantomachia): pamiętnik oblężenia Częstochowy roku 1655, Warszawa: S. Orgelbrand, 1858, s. 97
  11. Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice historyczne, serya IV (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów; Warszawa: H. Altenberg, G. Seyfarth, E. Wende i Sp.; E. Wende i Sp., 1913, s. 178
  12. Henryk Sienkiewicz, Potop, Fundacja Nowoczesna Polska (Wolne Lektury), 2009–2010, t. II, rozdz. XII–XIX
  13. Henryk Sienkiewicz, Potop, Fundacja Nowoczesna Polska (Wolne Lektury), 2009–2010, t. II, rozdz. XII
  14. Henryk Sienkiewicz, Potop, Fundacja Nowoczesna Polska (Wolne Lektury), 2009–2010, t. II, rozdz. XIII
  15. Henryk Sienkiewicz, Potop, Fundacja Nowoczesna Polska (Wolne Lektury), 2009–2010, t. II, rozdz. XV
  16. Henryk Sienkiewicz, Potop, Fundacja Nowoczesna Polska (Wolne Lektury), 2009–2010, t. II, rozdz. XVII
  17. Henryk Sienkiewicz, Potop, Fundacja Nowoczesna Polska (Wolne Lektury), 2009–2010, t. II, rozdz. XVIII
  18. Henryk Sienkiewicz, Potop, Fundacja Nowoczesna Polska (Wolne Lektury), 2009–2010, t. II, rozdz. XIX
  19. Potop, Łódź: Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi (filmpolski.pl)
  20. Potop Redivivus, Repozytorium Cyfrowe Filmoteki Narodowej, Warszawa: Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny
  21. Stefan Głowacki, Potop, Lista Polskiego Dziedzictwa Filmowego, Warszawa: Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny
  22. Henryk Sienkiewicz, Potop, Fundacja Nowoczesna Polska (Wolne Lektury), 2009–2010, t. II, rozdz. XII–XIII
  23. Henryk Sienkiewicz, Potop, Fundacja Nowoczesna Polska (Wolne Lektury), 2009–2010, t. II, rozdz. XVII–XVIII
  24. Tadeusz Wasilewski, Kmicic Samuel h. Radzic odm. (zm. 1692), Polski słownik biograficzny, t. 13, Wrocław–Warszawa–Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, 1967–1968
  25. Adam Kersten, Sienkiewicz – „Potop” – historia, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1966
  26. Augustyn Kordecki; przeł. Józef Łepkowski, (Nowa Gigantomachia): pamiętnik oblężenia Częstochowy roku 1655, Warszawa: S. Orgelbrand, 1858, s. 27
  27. Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice historyczne, serya IV (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów; Warszawa: H. Altenberg, G. Seyfarth, E. Wende i Sp.; E. Wende i Sp., 1913, s. 179
  28. Henryk Sienkiewicz, Potop, Fundacja Nowoczesna Polska (Wolne Lektury), 2009–2010, t. II, rozdz. XIV

Powiązania

Przedstawia

Źródła tej strony