Bydgoszcz

Miasto, którego bogactwo płynęło rzeką

Bydgoszcz otrzymała prawa miejskie od Kazimierza Wielkiego 19 kwietnia 1346 roku. Położenie przy Brdzie, niedaleko jej ujścia do Wisły, łączyło miejscowy handel z większym szlakiem wodnym. Miasto obsługiwało Kujawy, a kupcy kierowali towary przede wszystkim na północ¹.

Mennica: pieniądz dla Rzeczypospolitej

W 1594 roku Zygmunt III Waza zezwolił Stanisławowi Cikowskiemu na założenie mennicy. Zakład ulokowano na wyspie w zakolu Brdy: rzeka ułatwiała transport i dostarczała energii do produkcji. Bito tutaj między innymi trojaki, talary i dukaty. Podczas potopu nieczynna mennica została ograbiona i zniszczona; wznowiła pracę w 1660 roku pod kierunkiem Tomasza Tymfa. Z tego okresu pochodzą szóstaki i złotówki zwane tymfami².

Okupacja i powroty wojsk

Szwedzi zajęli Bydgoszcz w sierpniu 1655 roku. W kwietniu 1656 odzyskały ją wojska Stefana Czarnieckiego, ale w maju wróciła okupacja, trwająca do października. Grabieże, kontrybucje i niszczenie zabudowy dotykały mieszkańców również podczas późniejszych działań wojennych³.

Dlaczego nie ma już zamku?

Warownię z czasów Kazimierza Wielkiego zniszczyła eksplozja podczas potopu w 1656 roku. Ruiny przez następne stulecia rozbierano na materiał budowlany; ostatnie pozostałości usunięto pod koniec XIX wieku. Dawnego zamku trzeba więc szukać w historii okolic ulic Grodzkiej i Przy Zamczysku. Prezentowana tam makieta jest próbą rekonstrukcji, a nie dokładnym pomniejszeniem budowli: nie zachowały się precyzyjne plany pozwalające odtworzyć wszystkie szczegóły⁴.

Listopad 1657: podpis i przysięga

Pierwsze porozumienie zawarto w Welawie 19 września 1657 roku. Końcowy traktat podpisano w Bydgoszczy 5 listopada, a następnego dnia Jan Kazimierz i elektor Fryderyk Wilhelm osobiście zaprzysięgli jego warunki przed kościołem jezuitów. Elektor przechodził do sojuszu przeciw Szwecji, uzyskując niezależność w Prusach Książęcych. Dla Rzeczypospolitej oznaczało to pomoc nowego sprzymierzeńca za cenę utraty zwierzchnictwa lennego. Warunki i następstwa opisuje strona układów welawsko-bydgoskich⁵.

Kościół, którego dziś nie zobaczymy

Jezuicka świątynia związana z przysięgą była częścią większego zespołu przy rynku. Andrzej Kusztelski datuje budowę kościoła na lata 1643–1648, a konsekrację na 1653 rok. Wyposażenie i zabudowę kolegium rozwijano jeszcze po potopie; widok z 1657 roku nie odpowiadał więc ostatecznej postaci zespołu. Kościół i najstarszą część kolegium zburzono podczas okupacji niemieckiej w 1940 roku. Przysięga należy do historii utraconej zabudowy, nie do wnętrza zachowanej świątyni⁶.

Skarb pod posadzką

W styczniu 2018 roku podczas badań archeologicznych w bydgoskiej katedrze odkryto pod posadzką prezbiterium monety i kosztowności. Wśród biżuterii są przedmioty datowane na pierwszą połowę XVII wieku. W 2024 roku miasto przedstawiło hipotezę wiążącą depozyt ze starostą Zygmuntem Denhoffem; to propozycja interpretacji, nie potwierdzona identyfikacja właściciela⁷.

Muzeum opisuje 486 złotych monet, z przewagą dukatów i dwudukatów niderlandzkich. Ich obecność wiąże z obiegiem pieniądza towarzyszącym handlowi zbożem. Najmłodsze monety pochodzą z 1652 roku: skarb musiał więc zostać ukryty najwcześniej w tym roku. Nie znamy jednak dokładnej daty ani powodu ukrycia. Związek z zagrożeniem szwedzkim w 1655 roku pozostaje hipotezą. Znalezisko opowiada zarówno o bogactwie miasta, jak i o granicach naszej wiedzy⁸.

Panorama: cenne, lecz nie bezbłędne świadectwo

Najstarszy znany widok Bydgoszczy wiąże się z Erikiem Dahlbergiem i pobytem wojsk szwedzkich w 1657 roku. Rycina ukazuje zabudowę i żołnierzy, lecz zawiera błędy topograficzne. Można badać ją jako świadectwo epoki, pamiętając o perspektywie szwedzkiego wojskowego i późniejszym opracowaniu graficznym⁹.

Co przetrwało i co zmieniło się później?

Europejskie Centrum Pieniądza przy ulicy Mennica 4 łączy dziś opowieść o pieniądzu z historią Wyspy Młyńskiej. Jego budynek pochodzi jednak z przełomu XVIII i XIX wieku i przypuszczalnie stoi w miejscu jednego z obiektów dawnej mennicy. Nie jest zachowanym w całości zakładem z czasów potopu¹⁰.

Bydgoszcz długo odczuwała skutki wojny zakończonej pokojem oliwskim. Kolejne zniszczenia przyniosła wojna północna w latach 1700–1721. Kanał Bydgoski powstał dopiero po pierwszym rozbiorze Polski; nie należał do szlaków wodnych miasta z 1657 roku. Znacznik na naszej mapie wskazuje Bydgoszcz jako miasto, a nie dokładne miejsce podpisania traktatu czy ukrycia skarbu¹.

Przypisy

1. Zdzisław Hojka; Zdzisław Biegański, Historia miasta, Bydgoszcz: Miasto Bydgoszcz, 2016
2. Mennica bydgoska, Bydgoszcz: Muzeum Okręgowe im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy
3. Joanna Matyasik, Situs Oppidi Brombergae Erika Dahlberga – najstarsza panorama Bydgoszczy ze zbiorów Wojewódzkiej i Miejskiej Biblioteki Publicznej im. dr. W. Bełzy, Bibliotekarz Kujawsko-Pomorski, nr 1 (50), Bydgoszcz: Wojewódzka i Miejska Biblioteka Publiczna im. dr. Witolda Bełzy w Bydgoszczy, 2018, 32–42, s. 35–37
4. Zamek w Bydgoszczy, Bydgoszcz: Bydgoski Serwis Turystyczny
5. Układy welawsko-bydgoskie, Oś czasu, Warszawa: Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie
6. Andrzej Kusztelski, Zespół jezuicki w Bydgoszczy. Kształtowanie układu przestrzennego i architektura, Nasza Przeszłość, t. 113, Kraków: Nasza Przeszłość, 2010, 185–236, abstrakt
7. WW, Kolejna odsłona Skarbu Bydgoskiego, Bydgoszcz: Miasto Bydgoszcz, 2024
8. J. K., Skarb Bydgoski, Bydgoszcz: Muzeum Okręgowe im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy, 2022
9. Joanna Matyasik, Situs Oppidi Brombergae Erika Dahlberga – najstarsza panorama Bydgoszczy ze zbiorów Wojewódzkiej i Miejskiej Biblioteki Publicznej im. dr. W. Bełzy, Bibliotekarz Kujawsko-Pomorski, nr 1 (50), Bydgoszcz: Wojewódzka i Miejska Biblioteka Publiczna im. dr. Witolda Bełzy w Bydgoszczy, 2018, 32–42, s. 32–40
10. Europejskie Centrum Pieniądza, Bydgoszcz: Muzeum Okręgowe im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy