Beresteczko

Miasto nad Styrem

Beresteczko, po ukraińsku Берестечко, leży nad Styrem na Wołyniu, w dzisiejszej Ukrainie. Dzieje miejscowości sięgają czasów wcześniejszych niż słynna bitwa: Encyklopedia współczesnej Ukrainy odnotowuje wzmiankę z 1445 roku, a nadanie prawa magdeburskiego datuje na 1547 rok. Dokładna data założenia osady pozostaje nieznana¹.

W XVI–XVIII wieku Beresteczko było wołyńskim ośrodkiem handlowym. Do późniejszej zabudowy należą kościół Trójcy Świętej z lat 1711–1765 oraz pałac Platerów z 1802 roku. Oba powstały już po wojnach połowy XVII wieku¹.

Bitwa: od 28 czerwca do 10 lipca 1651 roku

W pobliżu miasta armia Jana Kazimierza starła się z Kozakami Bohdana Chmielnickiego i ich tatarskimi sojusznikami. Główne walki trwały od 28 do 30 czerwca. Po odwrocie Tatarów Kozacy bronili się w obozie osłoniętym wozami, czyli taborze, do 10 lipca. Dlatego trzy dni bitwy i późniejsze oblężenie obozu stanowią dwa etapy tej samej kampanii².

Zwycięstwa nie wykorzystano w pełni: pospolite ruszenie odmówiło dalszego udziału w działaniach, a kampanię zakończono ugodą w Białej Cerkwi. Szczegóły walk i rolę Aleksandra Koniecpolskiego opisuje osobna strona bitwy pod Beresteczkiem².

Dlaczego Beresteczko jest ważne dla historii potopu?

Bitwa należała do wojny kozackiej, cztery lata przed najazdem szwedzkim. Późniejsza ugoda perejasławska z 1654 roku podporządkowała Kozaków carowi i zapoczątkowała wojnę Rosji z Rzecząpospolitą. Beresteczko jest więc jednym z miejsc pozwalających prześledzić wcześniejszy kryzys, którego rozwój opisujemy w rozdziale Przed potopem³.

Miasto i miejsce pamięci to różne punkty

Znacznik na naszej mapie wskazuje miejscowość. Narodowy rezerwat historyczno-memorialny „Pole bitwy pod Beresteczkiem” znajduje się w pobliskim rejonie wsi Plaszowa (Пляшева) i Ostrów (Острів), w obwodzie rówieńskim. Nazwa bitwy obejmuje zatem szerszy obszar niż samo centrum miasta⁴.

W memoriale stoi cerkiew św. Jerzego, wzniesiona na początku XX wieku. Obok znajduje się drewniana cerkiew św. Michała z 1650 roku, przeniesiona z Ostrowa. Trzeba odróżniać wiek tej budowli od dziejów całego, późniejszego zespołu upamiętniającego poległych⁵.

Muzeum prezentuje znaleziska archeologiczne, w tym broń, wyposażenie i osobiste przedmioty uczestników walk. Pozwalają one przyjrzeć się codzienności ludzi XVII wieku⁴.

Pamięć o zwycięstwie i klęsce

W polskiej sztuce zwycięstwo przedstawiano także w religijnej oprawie. Muzeum Narodowe w Krakowie opisuje srebrne antependium z Chełma, dzieło gdańskiego złotnika Johanna Jödego: Jan Kazimierz oddaje na nim cześć ikonie Matki Boskiej Chełmskiej. To ozdobna zasłona ołtarzowa, która wyraża wiarę w opiekę Maryi nad zwycięzcami. Jej symboliki nie należy czytać jak planu rozmieszczenia wojsk⁶.

Z kolei pobliski ukraiński memoriał upamiętnia poległych Kozaków i chłopów. Zestawienie tych świadectw pomaga zobaczyć, jak różne wspólnoty nadawały znaczenie temu samemu wydarzeniu⁴.

Późniejsze dzieje miejscowości

W 1795 roku Beresteczko weszło w skład Imperium Rosyjskiego. W latach 1921–1939 należało do Polski. Te późniejsze zmiany granic są częścią historii miasta, choć głównym punktem odniesienia tego serwisu pozostaje jego rola w wojnach połowy XVII wieku⁵.