Aleksander Koniecpolski

Syn hetmana i własna kariera

Aleksander Koniecpolski (1620–1659) był synem hetmana wielkiego koronnego Stanisława Koniecpolskiego. Studiował i podróżował po Europie, służył wojskowo już przed potopem. Dysponował własnymi chorągwiami i rozległymi dobrami, a w 1656 roku został wojewodą sandomierskim¹.

Zbaraż i Beresteczko: doświadczenie sprzed potopu

W 1649 roku, podczas wojny z Kozakami, Koniecpolski współdowodził obroną oblężonego Zbaraża. 13 lipca poprowadził wypad jazdy poza wały i uderzył w bok atakujących. Dwa lata później, w kampanii beresteckiej, prowadził rozpoznanie i osłaniał przeprawy. W samej bitwie dowodził pułkiem na prawym skrzydle: odrzucił tatarskich harcowników, lecz zapędził się tak daleko, że jego oddział został otoczony i potrzebował pomocy innych chorągwi. Zdobył jeńców, namiot i rydwan chana. Te szczegóły pokazują, dlaczego w 1655 roku powierzono mu dużą część jazdy koronnej¹.

Jego przedwojenna rola nie sprowadzała się jednak do zwycięstw. Polski Słownik Biograficzny opisuje jego surowe postępowanie jako pogranicznego starosty i spór o Subotów, majątek Bohdana Chmielnickiego. Takie konflikty pogłębiały kryzys, który osłabiał Rzeczpospolitą przed szwedzkim najazdem. Zbaraż i Beresteczko nie były bitwami potopu, ale wyjaśniają doświadczenie Koniecpolskiego i stan państwa, które weszło w wojnę ze Szwecją¹².

Wojnicz i zmiana strony

W bitwie pod Wojniczem 3 października 1655 jego jazda zajęła prawe skrzydło polskiej armii i początkowo odrzuciła szwedzką awangardę. Później szwedzkie lewe skrzydło rozbiło jego oddział, a piechota i dragoni ukryci w obniżeniu terenu ostrzelali polskie chorągwie w centrum. Po klęsce Koniecpolski przeszedł 16 października na stronę Karola X Gustawa wraz ze znaczną częścią wojska kwarcianego. Polski Słownik Biograficzny wskazuje jego wpływ na kapitulację armii, lecz przypisywane mu motywy osobiste podaje ostrożnie jako relacje współczesnych³¹.

Powrót i dalsza służba

W lutym i marcu 1656 roku jego żołnierze zerwali ze Szwedami i powrócili do Jana Kazimierza. Koniecpolski uczestniczył potem w blokowaniu armii szwedzkiej w widłach Wisły i Sanu, kampanii wielkopolskiej, bitwie warszawskiej i działaniach na Pomorzu. W 1658 roku dowodził oddziałami pod Malborkiem i Grudziądzem, lecz ciężka choroba przerwała kampanię. Zmarł nagle w Podhorcach w 1659 roku¹.

W „Potopie” i filmie

Sienkiewicz wymienia Koniecpolskiego wśród dowódców, którzy jeszcze stali przy najeźdźcy. Historyczne przejście na stronę szwedzką stanowi więc tło moralnego kryzysu opisanego w powieści. Nie jest to jednak osobna opowieść o nim, a obsada filmu Hoffmana nie potwierdza samodzielnej roli Koniecpolskiego⁴⁵.