Zbaraż

Pałac w obrębie fortyfikacji

Zbaraż to zarówno miasto, jak i rezydencja obronna, której pałac zamknięto w obwodzie umocnień. Późnorenesansowy, dwukondygnacyjny budynek łączył funkcję mieszkalną z reprezentacyjną. Wjazdu strzegła piętrowa wieża bramna z mostem zwodzonym, a kazamaty rozmieszczono wzdłuż obwodu. Po przejęciu zespołu przez Wiśniowieckich rozbudowywano bastiony, kazamaty i skrzydła pałacowe w latach 1631–1649. Dzisiejszy zabytek jest siedzibą rezerwatu „Zamki Tarnopolszczyzny”, którego działalność rozpoczęła się w 1994 roku. Jego architektura wyjaśnia, dlaczego Zbaraż mógł stać się miejscem długiej obrony¹.

Przed potopem

Zbaraż leży dziś w Ukrainie. W 1649 roku był miejscem oblężenia umocnionego obozu armii koronnej. Bronił go między innymi Aleksander Koniecpolski i Stanisław Lanckoroński, późniejsi uczestnicy wojny ze Szwecją. Wojna pod Zbarażem nie była częścią potopu, ale ukształtowała dowódców i obciążyła państwo przed rokiem 1655²³.

Co wskazuje mapa?

Znacznik prowadzi do historycznego Zbaraża. Oblężenie dotyczyło umocnionego obozu i okolic, nie pojedynczego punktu w centrum współczesnego miasta. Osobna strona wydarzenia opisuje dowództwo, wypad jazdy i odsiecz².

Włoski projekt i potrzeby wojenne

Badania architektury pałacu wskazują na włoską koncepcję „palazzo in fortezza”: reprezentacyjnej siedziby wewnątrz twierdzy. Punktem odniesienia był projekt Vincenza Scamozziego, ale rozwiązania zmieniano stosownie do potrzeb obrony. Szczególne znaczenie miały narożne dzieła obronne i wzmocnienie konstrukcji ziemią. Zespół nie był więc wyłącznie ozdobnym pałacem ani średniowiecznym zamkiem z wysokimi murami. Stanowił próbę połączenia wygody magnackiej rezydencji z ochroną przed artylerią, której siła wymuszała przekształcanie dawnych systemów fortyfikacyjnych⁴.

Co odsłoniła archeologia

Sprawozdanie rezerwatu za 2019 rok opisuje badania południowo-wschodniego bastionu. W późniejszych nasypach rozpoznano pozostałości starszej, prostokątnej wieży, a wśród znalezisk były cegły ze śladami palców i koronne szelągi z lat 1659–1666. Monety stanowią dowód użytkowania miejsca po oblężeniu z 1649 roku. Badacze wiązali część zasypania wcześniejszych konstrukcji z odbudową po zdobyciu zamku przez siły osmańsko-tatarskie w 1675 roku; jest to interpretacja materiału wykopaliskowego. Dzisiejsze umocnienia kryją zatem różne fazy budowy i napraw, nie tylko ślady jednego oblężenia⁵.