Stanisław Lanckoroński

Zanim nadeszli Szwedzi

Stanisław Lanckoroński (zm. 1657) nie pojawił się nagle w historii w październiku 1655 roku. Służył w wojsku koronnym w czasie wojen kozackich. Bronił Zbaraża w 1649 roku; po dostaniu się hetmanów do niewoli został jednym z regimentarzy, czyli dowódców zastępujących naczelne dowództwo. W 1654 roku otrzymał buławę hetmana polnego. Na początku 1655 roku walczył także pod Ochmatowem przeciw siłom kozacko-rosyjskim. To ważny kontekst: Rzeczpospolita została zaatakowana przez Szwecję, gdy jej armia już prowadziła wyniszczającą wojnę na wschodzie¹².

Wojnicz i Wiśnicz

Jesienią 1655 roku Lanckoroński i hetman wielki Stanisław „Rewera” Potocki dowodzili armią koronną przeciw Karolowi X Gustawowi. Pod Wojniczem 3 października początkowo walczyli z szwedzką strażą przednią, ale przybycie głównych sił króla zmieniło starcie w polską klęskę. Lanckoroński ledwo uniknął niewoli²³.

Po porażce hetmani poddali wojsko królowi Szwecji. Nie była to jednak ostatnia decyzja Lanckorońskiego. Z końcem roku znalazł się po stronie konfederacji tyszowieckiej. W 1656 roku musiał ponowić zobowiązanie wobec obozu królewskiego; odzyskał faktyczną władzę hetmańską, choć Jan Kazimierz mu nie ufał, a niektórzy żołnierze początkowo nie chcieli się podporządkować²⁴.

Powieść i film

W Potopie Sienkiewicza nazwisko hetmana należy do wojennego tła, lecz jego biografii nie należy odczytywać z powieści jak z dokumentu. Film Hoffmana skupia się na losach Kmicica, Oleńki i wybranych wodzów; osobnej, potwierdzonej w obsadzie roli Lanckorońskiego nie ustalono⁵⁶.