Stanisław Rewera Potocki

Pół wieku służby

Stanisław Potocki zwany Rewerą (ok. 1589–1667) studiował w Bazylei i służył w wojsku długo przed potopem. Walczył z Tatarami i Kozakami, m.in. pod Martynowem w 1624 roku. Doszedł do buławy wielkiej koronnej i województwa krakowskiego. W chwili szwedzkiego najazdu był więc weteranem o ogromnym doświadczeniu, choć musiał działać w państwie wyczerpanym wcześniejszymi wojnami¹.

W czasie potopu

W październiku 1655 roku był jednym z dwóch hetmanów koronnych, którzy pod Wiśniczem poddali wojsko Karolowi X Gustawowi. Wcześniej hetmani próbowali zatrzymać szwedzki marsz pod Wojniczem²³.

Kapitulacja nie przesądziła o jego postawie do końca wojny. Wkrótce wraz ze Stanisławem Lanckorońskim przeszedł do obozu konfederacji tyszowieckiej wymierzonej przeciw Szwedom⁴.

Dokumenty opisane w Polskim Słowniku Biograficznym pokazują dokładną kolejność: w październiku hetmani wysłali poselstwo do Karola X Gustawa, w listopadzie wojsko złożyło przysięgę szwedzkiemu królowi, a 16 grudnia 1655 roku Potocki i Lanckoroński wydali uniwersał wzywający do zerwania ze Szwedami. To ważniejsze niż prosty podział na „zdrajców” i „bohaterów”: decyzje zmieniały się wraz z sytuacją wojskową i nastrojem oddziałów¹.

Po odejściu Szwedów

Potocki uczestniczył w dalszej wojnie przeciw siłom siedmiogrodzkim i kozackim, a także w zmaganiach z Moskwą. Pod Cudnowem w 1660 roku wspólna operacja armii koronnej zakończyła się kapitulacją rosyjskich wojsk. Jego główna rezydencja w Podhajcach ucierpiała wskutek wojny. Zachował się zaskakujący ślad jego pobożności: ofiarowana Matce Boskiej Częstochowskiej buława hetmańska, przechowywana w skarbcu Jasnej Góry¹⁵.

Powieść i ekran

W „Potopie” losy hetmanów tworzą polityczne tło upadku i odrodzenia państwa. Potocki był realnym uczestnikiem tych wydarzeń, lecz powieściowe dialogi nie są protokołem jego decyzji. W obsadzie filmu Hoffmana nie ma potwierdzonej osobnej roli Rewery Potockiego⁶⁷.