Konfederacja tyszowiecka

Przebieg

Po klęskach jesieni 1655 roku wojsko koronne i jego hetmani przeszli na stronę Karola Gustawa¹. W grudniu zaczęli od niego odstępować. Po otrzymaniu listu od chana tatarskiego hetmani 17 grudnia powrócili do posłuszeństwa Janowi Kazimierzowi². Konfederację poprzedziły list hetmana wielkiego koronnego do króla z tego samego dnia, zjazd wojska i szlachty zwołany na 20 grudnia i uniwersał kasztelana chełmskiego Firleja wzywający do broni. Według Kubali wszystko to działo się pod wpływem listów chana i z inicjatywy Stefana Czarnieckiego³. Już 21 grudnia, osiem dni przed zaprzysiężeniem konfederacji w Tyszowcach, konfederację zawiązała w Nowym Sączu szlachta województwa krakowskiego³.

Hetmani, wojsko i szlachta zawiązali konfederację w Tyszowcach, w ziemi chełmskiej, i zaprzysięgli ją w tamtejszym kościele 29 grudnia 1655 roku³. W akcie wypowiedzieli posłuszeństwo Karolowi Gustawowi. Zarzucali mu pustoszenie kraju, łupienie kościołów i klasztorów oraz oblężenie Częstochowy, określonej w akcie słowami: „miejsce najznaczniejsze, nie tylko Rzeczpospolitej, ale świata chrześcijańskiego”⁴. Stronnikom króla szwedzkiego obiecali amnestię, jeśli przystąpią do związku. Hetmanom dodano komisarzy z wojska i z każdego województwa, bez których hetmani nie mogli niczego postanawiać⁵.

Jan Kazimierz był już wtedy w drodze do kraju⁶. Konfederację zawiązano bez niego, więc senatorowie i szlachta z otoczenia króla przystąpili do niej, za jego zgodą, w nowym związku⁷. Instrument generalnej konfederacji w Łańcucie podpisano 31 stycznia 1656 roku⁸.

Siły i straty

Konfederacja nie była bitwą, ale uchwaliła mobilizację. Na wojnę miała ruszyć cała szlachta, osiadła i nieosiadła. Dodatkowo szlachcic z pięciu łanów stawiał jednego żołnierza, a z dziesięciu dwóch konnych⁹. Duchowni obu obrządków, z wyjątkiem zakonników i plebanów, a także wdowy i małoletni mieli dać żołnierza z pięciu łanów lub z piętnastu dymów. Każde województwo miało dostarczyć tyle działek, ile liczyło ziem i powiatów¹⁰. Wojsko odroczyło wypłatę żołdu „do spokojniejszych czasów”⁵.

Znaczenie

Kubala zwraca uwagę, że konfederacja oddawała hetmanom rządy Rzeczypospolitej z nieograniczoną i nieodpowiedzialną władzą, z pominięciem króla. Jego zdaniem nie można jej było jednak potępić, bo związek był zaprzysiężony, akcja rozpoczęta, a pospolite ruszenie ogłoszone¹⁰. W manifestach wojska i szlachty jednym z powodów powstania przeciw Szwedom było oblężenie Częstochowy².

W powieści

W „Potopie” nowinę o konfederacji przywozi do Taurogów Anusia Borzobohata:

Ale już i hetmani koronni poczęli Szwedów bić, i wszystkie wojsko kwarciane z nimi, i wszystkie rycerstwo, i uczynili konfederację w Tyszowcach, i król do niej przystąpił, i wydali uniwersały (...)

Henryk Sienkiewicz, „Potop”¹¹