Od oporu do kontrofensywy

Nie było jednej chwili, w której szwedzkie zwycięstwo zmieniło się w polskie. W różnych częściach Rzeczypospolitej przeciwnicy okupacji organizowali się, walczyli i odzyskiwali lojalność wojsk oraz szlachty. Źródła pokazują kilka miejsc i dat narastającego oporu¹².

Zima 1655: kilka ognisk oporu

Oblężenie Jasnej Góry skończyło się odstąpieniem wojsk szwedzkich. Było ważnym wydarzeniem, lecz nie należy sprowadzać całej zmiany sytuacji do obrony jednego klasztoru. Już 21 grudnia szlachta województwa krakowskiego zawiązała konfederację w Nowym Sączu. Hetmani, wojsko i szlachta zaprzysięgli konfederację tyszowiecką 29 grudnia. W jej akcie wskazano między innymi na grabieże i oblężenie Częstochowy jako powody wystąpienia przeciw Karolowi X Gustawowi³.

Na Litwie opozycja wobec układu kiejdańskiego i szwedzkiej dominacji także podjęła walkę. Muzeum Wojska Polskiego opisuje ją jako zjawisko obejmujące znaczną część Wielkiego Księstwa pod koniec 1655 roku. To kolejny powód, by nie opowiadać potopu tylko z perspektywy Korony⁴⁵.

Warka: zwycięstwo, nie koniec wojny

7 kwietnia 1656 roku wojska Rzeczypospolitej pokonały oddział szwedzki pod Warką. Muzeum Historii Polski i Muzeum Wojska Polskiego traktują tę bitwę jako ważny sukces kontrofensywy. Nie oznaczała ona końca wojny ani natychmiastowego odzyskania wszystkich zajętych ziem. Pokazała natomiast, że szwedzkie oddziały można pokonać w otwartym starciu⁶⁷.

Wojna nie toczyła się już tylko między dwoma państwami. Następny rozdział pokazuje, jak do jej przebiegu weszli kolejni uczestnicy i układy dyplomatyczne.