1655: państwo w odwrocie

Pierwsze miesiące potopu często streszcza się jednym zdaniem: Rzeczpospolita poddała się Szwedom. To zbyt proste. Kapitulacje, zmiany lojalności i zbrojny opór następowały równolegle, a sytuacja Korony i Litwy była różna¹².

Ujście: otwarta droga do Wielkopolski

W lipcu 1655 roku armia Arvida Wittenberga wkroczyła do Rzeczypospolitej. Pospolite ruszenie województw poznańskiego i kaliskiego miało bronić przepraw na Noteci. Po walkach i rokowaniach 25 lipca podpisano kapitulację pod Ujściem. Muzeum Wojska Polskiego wskazuje, że rozpad tej obrony przekreślił plan zatrzymania pierwszego uderzenia i ułatwił Szwedom opanowanie Wielkopolski¹.

Kiejdany: osobny kryzys Litwy

Na Litwie zagrożenie moskiewskie istniało już przed nadejściem Szwedów. Hetman Janusz Radziwiłł szukał oparcia w Szwecji. Sierpniowy akt poddania pod protekcję Karola X Gustawa i październikowy układ kiejdański należy od siebie odróżnić. Układ z 20 października oznaczał zerwanie unii z Koroną przez jego sygnatariuszy, ale nie wszyscy Litwini go poparli; na Litwie powstała również opozycja wobec szwedzkiej dominacji². Zobacz Kiejdany.

Kraków i Jasna Góra: opór mimo klęsk

Jesienią Stefan Czarniecki przez ponad trzy tygodnie bronił Krakowa, po czym miasto poddało się na uzgodnionych warunkach. Pod koniec roku korpus szwedzki oblegał Jasną Górę; oblężenie zakończyło się bez zdobycia klasztoru. Te dwa przypadki nie przekreślają skali szwedzkich zdobyczy, ale pokazują, dlaczego słowo „kapitulacja” nie opisuje całego roku 1655³⁴.

Następny rozdział opisuje, jak lokalny opór zaczął zmieniać przebieg wojny.