Dlaczego Szwecja uderzyła?

Latem 1655 roku Szwecja nie zaatakowała państwa, które żyło w pokoju. Rzeczpospolita zmagała się od 1648 roku z powstaniem kozackim pod wodzą Bohdana Chmielnickiego, a od 1654 roku prowadziła wojnę z Moskwą. Był to kryzys starszy od samego potopu. Nie oznacza jednak, że najazd szwedzki był nieunikniony: decyzję o wojnie podjęto w Sztokholmie¹².

Spór Wazów nie wyjaśnia wszystkiego

Polscy Wazowie nie porzucili praw do tronu szwedzkiego. Jan Kazimierz, król Rzeczypospolitej od 1648 roku, również podtrzymywał dynastyczne roszczenia. Utrudniały one porozumienie obu dworów, ale same nie wyjaśniają wyboru momentu i kierunku ataku. Historyk Stellan Dahlgren, autor biogramu Karola X Gustawa w Svenskt biografiskt lexikon, przedstawia obok nich względy strategiczne i ekspansywne cele szwedzkiego króla³².

Bałtyk i postępy Moskwy

Szwedzkie władze obawiały się, że moskiewska ofensywa na ziemiach Rzeczypospolitej zagrozi obszarom nadbałtyckim ważnym dla Szwecji. Według Dahlgrena Karol X Gustaw rozważał uderzenie na Moskwę albo na Rzeczpospolitą; wybrał drugą możliwość, dostrzegając jej osłabienie, spory dynastyczne oraz znaczenie Prus i Kurlandii. Rywalizacja dotyczyła więc wpływów wokół Bałtyku, a nie wyłącznie królewskiego tytułu².

Państwo walczące na kilku frontach

Wielkie Księstwo Litewskie ponosiło ciężar wojny z Moskwą, Korona mierzyła się z walkami na południowym wschodzie, a władze obu części państwa musiały podejmować decyzje w warunkach ograniczonych zasobów. Muzeum Wojska Polskiego opisuje katastrofalną sytuację militarną Litwy w 1655 roku. Taki stan nie usprawiedliwiał szwedzkiej agresji; pomaga zrozumieć, dlaczego była ona tak groźna¹⁴.

Następny rozdział pokazuje, jak szybko wojna zmieniła układ sił. Szerszy przegląd całego konfliktu pozostaje na stronie Potop szwedzki.