Stanisław Koniecpolski

Hetman przed potopem

Stanisław Koniecpolski (ur. około 1594, zm. 1646) nie walczył w potopie: zmarł dziewięć lat przed najazdem Karola X Gustawa. Warto go znać jako dowódcę wcześniejszej wojny ze Szwecją i ojca Aleksandra Koniecpolskiego, który w 1655 roku dowodził jazdą pod Wojniczem. Ojciec i syn są dwiema różnymi postaciami, a ich losów nie należy łączyć w jedną kampanię¹².

Od niewoli do buławy

Młody Stanisław służył pod rozkazami Stanisława Żółkiewskiego i w 1618 roku został hetmanem polnym koronnym. Po klęsce pod Cecorą w 1620 roku trafił do niewoli osmańskiej; wrócił w 1623 roku. Rok później pod Martynowem rozbił oddziały tatarskie i uwolnił wielu ludzi uprowadzonych w jasyr. W 1632 roku objął urząd hetmana wielkiego koronnego, czyli najwyższe dowództwo armii koronnej¹.

Wojna ze Szwecją, która poprzedziła potop

W latach 1626–1629 Koniecpolski dowodził w Prusach Królewskich przeciw armii Gustawa II Adolfa. Odzyskał Puck, zmusił oddziały szwedzkie do kapitulacji pod Hamersztynem i walczył pod Tczewem. W 1629 roku pod Trzcianą jego jazda, wspierana przez sprzymierzone wojska cesarskie, pobiła część sił szwedzkich. To nie była bitwa potopu: rozegrano ją ponad ćwierć wieku wcześniej, za panowania Zygmunta III Wazy¹.

Koniecpolski zabiegał o piechotę, umocnienia i flotę, ale stale borykał się z brakiem pieniędzy oraz zaległym żołdem. W 1635 roku przygotowywał obronę Prus na wypadek nowej wojny; ostatecznie przedłużono rozejm ze Szwecją w Sztumskiej Wsi. Szwedzka inwazja w 1655 roku nastąpiła już po jego śmierci¹.

Wschodnie pogranicze i cena sławy

W 1633 roku Koniecpolski zatrzymał armię osmańską pod Kamieńcem Podolskim, a w 1644 roku zwyciężył Tatarów pod Ochmatowem. Zarazem jego działania przeciw Kozakom były surowe; historyk Władysław Czapliński opisuje je bez upiększeń. Hetman bronił istniejącego porządku społecznego i tłumił opór na pograniczu. To część tła powstania Chmielnickiego, które wybuchło po jego śmierci i osłabiło państwo przed potopem¹.

Mniej znane ślady

Hetman umacniał Brody i wzniósł rezydencję w Podhorcach. W 1643 roku organizował tam manufakturę jedwabiu, sprowadzając rzemieślników z różnych krajów i planując wieloletnią naukę miejscowych uczniów. Jego dwór utrzymywał także kontakty z niekatolikami, choć sam był gorliwym katolikiem. Zmarł 11 marca 1646 roku w Brodach. Syn Aleksander odziedziczył część urzędów i majątków, lecz własne decyzje podczas potopu podjął już po śmierci ojca¹.

Powieść i film

Koniecpolski nie mógł uczestniczyć w wydarzeniach „Potopu” jako żyjący dowódca. Jego znaczenie dla opowieści jest historycznym tłem, szczególnie wcześniejszą wojną ze Szwecją i biografią syna. Nie należy przypisywać mu scen powieści ani filmu, które rozgrywają się w latach 1655–1660¹³⁴.