Stefan Czarniecki

Życiorys

Stefan Czarniecki herbu Łodzia urodził się w Czarncy. Był synem Krzysztofa, starosty chęcińskiego, a potem żywieckiego, i Krystyny Rzeszowskiej¹.

Rzemiosła wojskowego uczył się prawdopodobnie pod opieką brata Pawła. Brał udział w wojnie ze Szwecją w latach 1626–1629, do marca 1633 roku walczył w Niemczech po stronie cesarza, a potem w kampanii smoleńskiej¹. W 1648 roku dostał się pod Żółtymi Wodami do niewoli i odzyskał wolność dopiero po Zborowie w 1649 roku¹. Odtąd niestrudzenie walczył z Kozakami, a w 1653 roku przy oblężeniu Monasterzysk został ranny w twarz¹. Od maja 1655 roku był kasztelanem kijowskim¹.

Zmarł 16 lutego 1665 roku we wsi Sokołówce niedaleko Brodów¹.

W czasie potopu

Na wieść o najeździe Czarniecki stanął przy królu¹. Jan Kazimierz powierzył mu obronę Krakowa i zostawił pod jego rozkazami 3600 ludzi⁴. Czarniecki bronił miasta przez ponad trzy tygodnie¹. Czapliński datuje podpisanie honorowej kapitulacji na 17 października¹, a Kubala opisuje wymarsz załogi z bronią 19 października⁵. Przebieg obrony opisuje strona Oblężenie Krakowa.

W styczniu 1656 roku król mianował go regimentarzem i powierzył mu, z pominięciem hetmanów, zimową kampanię przeciw Szwedom¹. Kampania zaczęła się od porażki: 18 lutego Karol Gustaw zaskoczył go pod Gołębiem⁶¹. Czarniecki pisał potem królowej, że straty były równe, a nieprzyjaciel utrzymał pole dzięki przewadze liczebnej⁷. Odtąd unikał walnej bitwy z królem szwedzkim i prowadził wojnę szarpaną¹. W kwietniu pobił pod Warką korpus margrabiego badeńskiego (zob. Bitwa pod Warką), a 7 maja przegrał pod Kłeckiem z księciem Janem Adolfem¹.

W 1657 roku król nadał buławę polną nie jemu, lecz Jerzemu Lubomirskiemu¹. Czarnieckiego wynagrodził województwem ruskim (5 marca 1657 roku) i mianował go generałem lejtnantem¹. W latach 1658–1659 Czarniecki dowodził dywizją polską w Danii¹.

Kontrowersje

W powieści

Sienkiewicz wkłada to powiedzenie w usta Czarnieckiego w innych okolicznościach: w rozmowie o wielkich rodach, gdy mowa o Lubomirskim, i z odniesieniem do Kozaków i Szwedów:

– Jam też nie z soli wyrósł ani z roli, jeno z tego, co mnie boli – ozwał się Czarniecki – a boleli mnie Kozacy, którzy mi tę oto gębę przestrzelili, a teraz boli mnie Szwed (...)

Henryk Sienkiewicz, „Potop”⁹

Czapliński notuje ranę w twarz przy oblężeniu Monasterzysk w 1653 roku oraz ranę odniesioną pod Buszą w kampanii przełomu 1654 i 1655 roku, nie mówiąc, gdzie został wtedy trafiony¹. Sienkiewicz w tym samym rozdziale wiąże srebrne podniebienie Czarnieckiego z kulą spod Buszy⁹.

W filmie

W filmie Jerzego Hoffmana Czarnieckiego zagrał Wiesław Gołas, a rolę zdubbingował Ryszard Dembiński. W bazie filmpolski.pl rola nosi nazwę „hetman Stefan Czarniecki”¹⁰, choć w 1655 roku Czarniecki był kasztelanem kijowskim, a buławę polną otrzymał dopiero pod koniec życia¹.

Przypisy

1. Władysław Czapliński, Czarniecki Stefan, herbu Łodzia (1599–1665), Polski słownik biograficzny, t. 4, Kraków: Polska Akademia Umiejętności, 1938
2. Adam Kersten, Stefan Czarniecki 1599–1665, Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1963
3. Wojciech Kalwat, Stefan Czarniecki (1604–1665) – hetman z hymnu, Silva Rerum, Warszawa: Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, 2007
4. Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice historyczne, serya IV (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów; Warszawa: H. Altenberg, G. Seyfarth, E. Wende i Sp.; E. Wende i Sp., 1913, s. 117
5. Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice historyczne, serya IV (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów; Warszawa: H. Altenberg, G. Seyfarth, E. Wende i Sp.; E. Wende i Sp., 1913, s. 129–131
6. Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice historyczne, serya IV (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów; Warszawa: H. Altenberg, G. Seyfarth, E. Wende i Sp.; E. Wende i Sp., 1913, s. 276
7. Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice historyczne, serya IV (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów; Warszawa: H. Altenberg, G. Seyfarth, E. Wende i Sp.; E. Wende i Sp., 1913, s. 277
8. Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice historyczne, serya IV (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów; Warszawa: H. Altenberg, G. Seyfarth, E. Wende i Sp.; E. Wende i Sp., 1913, s. 262
9. Henryk Sienkiewicz, Potop, Fundacja Nowoczesna Polska (Wolne Lektury), 2009–2010, t. III, rozdz. V
10. Potop, Łódź: Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi (filmpolski.pl)