Szwedzi zajmują Warszawę

Miasto przed przybyciem Szwedów

Warszawa była siedzibą dworu i centralnych urzędów Rzeczypospolitej. W połowie XVII wieku rozbudowywano zamek, kościoły i pałace, a Krakowskie Przedmieście z nową Kolumną Zygmunta tworzyło reprezentacyjną przestrzeń władzy. Miasto miało więc znaczenie większe niż wynikałoby z samych murów obronnych¹.

Wiadomości o szwedzkim marszu dotarły do Warszawy już w lipcu. Po utracie Poznania nastroje stały się poważniejsze. Królowa Ludwika Maria wyjechała na początku sierpnia, a Jan II Kazimierz Waza opuścił miasto 18 sierpnia. Przed wyjazdem polecił mieszkańcom utrzymywać straż, zwalniając ich zarazem z ciężaru wystawienia pospolitego ruszenia. Magistrat umacniał mury i organizował straż miejską, lecz stolica pozostała bez armii zdolnej stawić czoło nadciągającym wojskom².

Poranek przy Bramie Nowomiejskiej

Karol X Gustaw szedł z Łowicza ku Warszawie. Rankiem 8 września pod Bramą Nowomiejską pojawili się dwaj trębacze: jeden reprezentował króla Szwecji, drugi sprzymierzonego z nim Hieronima Radziejowskiego. Tego samego dnia magistrat zgodził się na kapitulację, licząc, że ocali miasto przed zniszczeniem w walce. Nie doszło do bitwy o bramy. Wydarzenie było decyzją władz miejskich pod presją armii, a nie zwycięstwem w szturmie³⁴.

Co pokazuje plan miasta?

Muzeum Warszawy opisuje plan Erika Jönssona Dahlbergha jako najstarszy znany drukowany plan stolicy. U jego dołu artysta umieścił scenę oddania kluczy do bram Karolowi X Gustawowi. To ważne świadectwo sposobu przedstawiania kapitulacji, ale nie należy brać ryciny za fotografię chwili: Dahlbergh dołączył do sztabu szwedzkiego dopiero w 1656 roku⁵.

Na reprodukcji planu umieszczonej wyżej widać w tytule dwie daty: 30 sierpnia i 8 września 1655 roku. Źródła historyczne mogą zapisywać tę samą kampanię w różnych systemach datowania. Kalendarium przyjmuje 8 września, używane w opracowaniu Katarzyny Wagner i przez Muzeum Wojska Polskiego; na mapie pozostawiamy oba zapisy dokładnie tak, jak wydrukowano je w jej późniejszej reprodukcji⁶³.

Okupacja widziana z poziomu ulicy

Szwedzi zajmowali pałace, kościoły i klasztory, a w Warszawie gromadzili broń oraz łupy. Mieszkańcy musieli ponosić koszty utrzymania okupacji. Badaczka Katarzyna Wagner wykorzystała zachowane rejestry podatkowe: obciążenia ustalano z udziałem magistratu, biorąc pod uwagę położenie i rodzaj domu oraz to, czy płatnik był właścicielem czy lokatorem. Rynek i ulica Świętojańska płaciły więcej niż dalsze ulice⁷.

Dwa mniej znane ślady najazdu

Kolumna Zygmunta. Jej fundator, Władysław IV, upamiętnił ojca, który rościł sobie także prawa do szwedzkiej korony. Według Muzeum Warszawy Karol X Gustaw planował przenieść kolumnę w głąb Krakowskiego Przedmieścia. Nie znalazł wykonawcy skłonnego podjąć się tego zadania, więc pomnik został na miejscu⁹.

Zamek Królewski. Jego największa dewastacja nastąpiła po zajęciu miasta, szczególnie od wiosny 1656 roku: wywożono obrazy, meble, posadzki, kominki i fontanny, a wnętrza służyły nawet jako lazarety i stajnie. Gdy para królewska wróciła do Warszawy w październiku 1657 roku, zamek nie nadawał się na mieszkanie. Dwór przeniósł się do Villa Regia, późniejszego Pałacu Kazimierzowskiego¹.

Co było dalej?

Karol X Gustaw opuścił Warszawę 19 listopada 1655 roku, kierując się ku Prusom Królewskim. Wojska Rzeczypospolitej odzyskały miasto po kapitulacji szwedzkiej załogi 1 lipca 1656 roku, ale już pod koniec tego miesiąca pod Warszawą rozegrała się trzydniowa bitwa ze Szwedami i Brandenburczykami. Rok później stolicę opanowały jeszcze oddziały siedmiogrodzkie i szwedzkie. Dlatego dzień 8 września otwiera historię kilku kolejnych okupacji i walk o miasto, a nie zamknięty epizod³¹.