Ujście

Królewskie miasto przed kapitulacją

Ujście było ośrodkiem kasztelańskim i miastem królewskim. Władysław Jagiełło nadał mu prawa magdeburskie w 1413 roku, a Jan Kazimierz potwierdził miejskie przywileje w 1650 roku, zaledwie pięć lat przed najazdem. Od 1596 roku działał cech piwowarów. W 1662 roku król nadał przywilej tworzący Bractwo Kurkowe. Miejscowość znana z kapitulacji miała zatem własne życie gospodarcze i organizacje mieszkańców. Jej historia obejmuje także instytucje odbudowujące miejską wspólnotę po wojnie, nie tylko decyzję wielkopolskich senatorów¹.

W czasie potopu

Latem 1655 roku pospolite ruszenie województw poznańskiego i kaliskiego zebrało się w trzech obozach nad Notecią, pod Wieleniem, Ujściem i Piłą. Piechota łanowa obsadziła między innymi miasteczko Ujście². Kubala tłumaczy znaczenie miejsca: Ujście leżało na wierzchołku łuku, jaki Noteć tworzy między Nakłem a Wieleniem, i było kluczem sześciomilowej linii obrony³.

Obóz pod Ujściem osłaniały Noteć i bagna po obu stronach rzeki. Na zachodzie mały szaniec pod Dziembowem zamykał wąską drogę przez moczary. Na wschodzie, obok obozu, leżało miasteczko, a przy ujściu Gwdy do Noteci stały mały szaniec i większy szaniec z groblą i sześcioma działami⁴. Szwedzi obeszli tę pozycję, przeprawiając się przez Noteć pod Dziembowem⁵. Dnia 25 lipca senatorowie wielkopolscy podpisali pod Ujściem akt oddania dwóch województw pod protekcję Karola Gustawa⁶ (Kapitulacja pod Ujściem).

Tego samego roku spłonął, według Narodowego Instytutu Dziedzictwa, miejscowy kościół parafialny św. Mikołaja, wzmiankowany w 1641 roku; nową, szachulcową świątynię postawiono w 1666 roku⁷.

W „Potopie” Ujście jest główną pozycją obrony:

Ujście, główną pozycję, zajął ze swymi ludźmi pan wojewoda poznański.

Henryk Sienkiewicz, „Potop”⁸

Dziś

Obecny, neobarokowy kościół parafialny św. Mikołaja zbudowano w latach 1905–1907 według planów berlińskiego architekta Oskara Siedego. Otaczający go dawny cmentarz jest najstarszym miejscem pochówków w mieście, a na wzgórzu za kościołem leży kalwaria z lat 1891–1908, której kaplice, zniszczone w latach 1942–1943, odbudowuje się od 1998 roku⁷.

Stary Rynek i późniejsza świątynia

Na Starym Rynku, w miejscu dawnego grodu, zamku i dworu starościńskiego, zbudowano w latach 1851–1852 kościół ewangelicki. Szachulcowa budowla zachowała rzadki drewniany detal oraz elementy neogotyckiego wyposażenia, w tym ołtarz ambonowy i prospekt organowy. To ważny ślad późniejszej, wielokulturowej historii Ujścia. Nie jest jednak budowlą z czasów szwedzkiej kapitulacji. Po drugiej wojnie światowej służyła jako magazyn; w 1996 roku rozpoczęto jej remont⁹.