Daniel Olbrychski

Życiorys

Daniel Olbrychski urodził się 27 lutego 1945 roku w Łowiczu¹. Według noty w bazie filmpolski.pl na ekranie zadebiutował w 1964 roku, na pierwszym roku studiów w PWST w Warszawie. Studia wtedy przerwał i formalnie ukończył je w 2010 roku¹. Występował w Teatrze Powszechnym, a następnie w Teatrze Narodowym w Warszawie. Grał też w wielu filmach węgierskich, włoskich, francuskich i zachodnioniemieckich¹.

Wśród jego ról filmowych z tego okresu są Rafał Olbromski w „Popiołach” (1965), Pan Młody w „Weselu” (1972) i Karol Borowiecki w „Ziemi obiecanej” (1974)¹.

W filmach Hoffmana

Olbrychski wystąpił we wszystkich trzech ekranizacjach Trylogii Jerzego Hoffmana. W „Panu Wołodyjowskim” (1969) zagrał Azję Tuhaj-Bejowicza, w „Ogniem i mieczem” (1999) Tuhaj-Beja¹, a w „Potopie” Andrzeja Kmicica².

Według opisu Filmoteki Narodowej obsadzenie go w roli Kmicica budziło początkowo sprzeciw opinii publicznej, która pamiętała go jako Azję z „Pana Wołodyjowskiego”³. Za rolę Kmicica dostał w 1974 roku nagrodę za rolę męską na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdańsku²³, a w 1975 roku Złotą Kamerę pisma „Film” i nagrodę aktorską na Festiwalu Filmowym Ludzi Pracy w Czechosłowacji². FINA przytacza słowa Zbigniewa Klaczyńskiego z „Trybuny Ludu”:

Nie ma przecież Potopu bez Kmicica [...]. Teraz zaś po sukcesie tej roli nie będzie Kmicica bez Olbrychskiego.

Zbigniew Klaczyński, cyt. za FINA³

Kmicic: gwałtowność i przemiana

Kmicic w powieści Sienkiewicza nie zaczyna jako nieskazitelny rycerz. Jego przemoc i związki z Radziwiłłami oddalają od niego Oleńkę; dalsza droga bohatera prowadzi przez błędy, próbę naprawienia win i walkę po stronie Rzeczypospolitej⁴. Film potrzebował aktora, który przekona widza zarówno do niebezpiecznej energii młodego Kmicica, jak i do jego późniejszej zmiany. Powieściowego życiorysu nie należy przy tym traktować jako biografii konkretnego żołnierza z 1655 roku.

Jak dostał rolę?

Olbrychski wspominał, że Hoffman zauważył go po „Popiołach” i już wtedy zapowiedział mu rolę Kmicica w planowanym „Potopie”. Najpierw obsadził go jednak jako Azję w „Panu Wołodyjowskim”. Aktor sam obawiał się, że publiczność nie zaakceptuje go później jako innego bohatera tej samej Trylogii⁵. Według jego wspomnienia przy decyzji o obsadzie mimo krytyki wspierali go Hoffman, operator Jerzy Wójcik i kierownik produkcji Wilhelm Hollender⁶.

Hoffman twierdził, że przechowywał blisko trzy tysiące listów protestujących przeciw obsadzeniu Olbrychskiego; wspominał też, że aktor był bliski rezygnacji⁷. Własna wypowiedź Olbrychskiego pokazuje drugą stronę tego sporu: rolę wymarzył sobie już jako czytelnik powieści, a w pierwszych dniach zdjęć czuł potrzebę udowodnienia, że został wybrany słusznie⁸.

Pomysł z planu, którego nie ma w książce

Olbrychski opowiadał, że zaproponował scenę, w której Kmicic ścina szablą trzy płonące knoty świec. Miała ona wcześniej pokazać widzom jego umiejętności, aby zwycięstwo Wołodyjowskiego w późniejszym pojedynku miało większą wagę. Aktor zaznaczał, że jest to pomysł filmowy, nie epizod przepisany z Sienkiewicza⁶. Sam pojedynek wymagał ponad dwóch miesięcy ćwiczeń; Hoffman wspominał o tygodniu zdjęć na zimnym i mokrym planie na Białorusi⁹.

W rozmowie o zdjęciach na Jasnej Górze o. Jerzy Tomziński wspominał, że ujęcie rozmowy Kmicica z Kordeckim powtarzano wielokrotnie, a Olbrychski spędzał też długie godziny w śniegu podczas scen zewnętrznych¹⁰.