Jan Chryzostom Pasek

Od ubogiej szlachty do jazdy Czarnieckiego

Jan Chryzostom Pasek urodził się prawdopodobnie około 1636 roku w Gosławicach w zubożałej rodzinie szlacheckiej. Uczył się w kolegium jezuickim w Rawie. Około 1655 roku zaciągnął się do wojska i trafił do dywizji Stefana Czarnieckiego, w której pozostał przez całą służbę. Walczył w chorągwi pancernej Stanisława Widlicy Domaszewskiego. Jego opowieść daje rzadki widok wojny z perspektywy szeregowego towarzysza jazdy, a nie monarchy czy hetmana¹.

Potop i wyprawa do Danii

Służył w walkach ze Szwedami i w wyprawie Czarnieckiego do Danii. Opisał przeprawę jazdy na wyspę Als w 1658 roku. Współczesny mu Jakub Łoś wspominał również o łodziach i tratwach: porównanie obu relacji pozwala oddzielić efektowne wspomnienie od praktycznej logistyki. Po wojnie Pasek uczestniczył także w kampaniach przeciw wojskom rosyjskim i w dalszych konfliktach Rzeczypospolitej¹².

Człowiek za „Pamiętnikami”

W 1667 roku zakończył służbę, ożenił się z wdową Anną Łącką i zajął gospodarowaniem. Dzierżawy, handel zbożem, sejmiki i liczne procesy sądowe wypełniły drugą część życia. Akta pokazują człowieka znacznie bardziej awanturniczego, niż sugeruje ułożony przez niego obraz samego siebie. Polski Słownik Biograficzny odnotowuje nawet oswojoną przez Paska wydrę, którą oddał później królowi Janowi III Sobieskiemu¹.

Pamiętniki spisał dopiero po latach. Zachowały się w niepełnej kopii, bez początku i końca. Jego pamięć, literacki talent i chęć opowiedzenia historii po swojemu czynią tekst fascynującym, ale nie zawsze dosłownym zapisem wydarzeń. Właśnie dlatego zestawiamy go z innymi świadkami¹.

Związek z powieścią i filmem

Pasek nie jest głównym bohaterem „Potopu” Sienkiewicza. Jego „Pamiętniki” pomogły jednak ukształtować wyobrażenie o mowie, obyczajach i temperamencie siedemnastowiecznej szlachty, z którego wyrasta świat „Trylogii”. Film Hoffmana nie ma potwierdzonej osobnej roli Paska: jego znaczenie dla opowieści jest przede wszystkim źródłowe i kulturowe³⁴⁵.

Kiedy powstały „Pamiętniki”

Według noty Wydawnictwa Ossolineum Pasek spisywał wspomnienia w ostatniej dekadzie XVII wieku, już po wojennej służbie. Pierwsze pełne wydanie ukazało się w 1836 roku, po jego śmierci. Odstęp między doświadczeniem a zapisem jest ważny przy lekturze: opis pamiętnikarza to późniejsze wspomnienie, nie dziennik sporządzany podczas kampanii⁶.