Jerzy Hoffman

Życiorys

Jerzy Hoffman urodził się 15 marca 1932 roku w Krakowie¹. Według noty w bazie filmpolski.pl w 1940 roku został wywieziony na Syberię, do Polski wrócił po wojnie, a maturę zdał w Bydgoszczy w 1950 roku¹. W 1955 roku ukończył Wydział Reżyserii WGiK w Moskwie i w tym samym roku zadebiutował jako reżyser wspólnie z Edwardem Skórzewskim. Razem zrealizowali 27 filmów dokumentalnych¹. W latach 1980–1997 był kierownikiem artystycznym Zespołu Filmowego „Zodiak”¹.

Trylogia na ekranie

Hoffman wyreżyserował i współtworzył scenariusze ekranizacji wszystkich trzech części Trylogii: „Pana Wołodyjowskiego” (1969), „Potopu” (1973–1974) i „Ogniem i mieczem” (1999)¹.

Scenariusz „Potopu” napisał razem z Adamem Kerstenem i Wojciechem Żukrowskim. Kersten sprawował też kierownictwo naukowe filmu². W 1975 roku Hoffman otrzymał za film Nagrodę Ministra Kultury i Sztuki I stopnia². Czterdzieści lat po premierze, razem z autorem zdjęć Jerzym Wójcikiem, sprawował opiekę artystyczną nad montażem skróconej wersji „Potop Redivivus”²³. Dzieje produkcji i obie wersje filmu opisuje artykuł „Potop” (1974).

Dlaczego właśnie Trylogia?

Hoffman opowiadał, że jego ojciec przesyłał mu książki Sienkiewicza na Syberię w 1944 roku. Najpierw dotarł „Pan Wołodyjowski”, potem „Potop”; „Ogniem i mieczem” przeczytał dopiero po powrocie do Polski. Reżyser mówił, że odtąd wielokrotnie wracał do Trylogii⁴. Według wspomnienia Daniela Olbrychskiego Hoffman już po premierze „Popiołów” mówił mu, że chciałby kiedyś obsadzić go jako Kmicica. Planował zacząć ekranizowanie Trylogii od „Pana Wołodyjowskiego”, ponieważ na znacznie droższy „Potop” nie było jeszcze pieniędzy⁵.

Jak nakręcić tak wielką opowieść?

W relacji zachowanej przez Filmotekę Narodową Hoffman mówił, że dopiero po przyjęciu „Pana Wołodyjowskiego” oficjalnie zaproponował realizację „Potopu”. Prace nad scenariuszem z Kerstenem i Żukrowskim rozpoczęli w lipcu 1969 roku; do grudnia scenariusz został przyjęty⁶.

Scenariusz powstał z Adamem Kerstenem i Wojciechem Żukrowskim; obecność historyka w zespole nie znosi jednak różnicy między wiedzą o wojnie a fabułą Sienkiewicza⁷. Produkcja wymagała długich przygotowań i setek dni zdjęciowych. Hoffman wspominał ograniczony dostęp do dewiz na sprzęt: przez mniej więcej połowę zdjęć ekipa miała jedną kamerę i jeden obiektyw. Ustawienie statystów, świateł i pirotechniki sprawiało, że szerokie ujęcia wymagały szczególnie wiele czasu⁸. Wielki rozmach filmu powstawał więc także dzięki cierpliwej organizacji pracy.

Aktorzy, scena i nowa wersja

Reżyser wspominał też czekanie na prawdziwy śnieg: skala dekoracji nie pozwalała na proste zastąpienie go sztucznym, a każdy dzień zwłoki kosztował produkcję. Gdy w marcu pojawił się silny mróz i śnieg, ekipa miała tylko kilka dni na najważniejsze zimowe ujęcia⁹.

Przygotowanie pojedynku Kmicica z Wołodyjowskim zajęło aktorom ponad dwa miesiące ćwiczeń, a jego zdjęcia trwały tydzień. Hoffman wspominał zimną wiosnę na Białorusi i siedem wozów strażackich dostarczających wodę na plan¹⁰. Olbrychski zapamiętał reżysera jako otwartego na propozycje aktorów; sam zaproponował scenę przecięcia trzech knotów świec, której nie ma w powieści¹¹. Przy tworzeniu „Potopu Redivivus” Hoffman wraz z montażystą Marcinem Kotem Bastkowskim skrócił wielowątkową opowieść o ponad dwie godziny, by przywrócić ją do kin w nowym rytmie⁸.

Dokumentalista przed wielkim widowiskiem

W wypowiedzi przytoczonej przez Culture.pl Hoffman wiązał doświadczenie dokumentalne z uwagą poświęcaną realiom i szczegółom budującym wiarygodność ekranowego świata¹². To dobry punkt wyjścia do oglądania „Potopu”: oprócz szarż i pojedynków warto obserwować zachowanie tłumu, gesty służby, zużycie przedmiotów czy sposób zajmowania przestrzeni.

Marzenie i polityczne przeszkody

W audycji jubileuszowej z 2024 roku Hoffman wspominał, że już na pierwszym roku studiów mówił kolegom o ekranizacji Trylogii. Opisywał również nocne przesłuchania podczas antysemickiej kampanii, po których rano wracał na plan. Ta druga relacja dotyczy „Pana Wołodyjowskiego”, poprzedzającego „Potop”¹³.

Awaria, której nie można było naprawić montażem

Według Hoffmana zdjęcia powrotu Laudy odrzucono z powodu zużytych obiektywów. Komisja techniczna potwierdziła wadę sprzętu, zdejmując zarzut z Jerzego Wójcika¹⁴. Zadania tej części ekipy przybliżają strony Wilhelma Hollendra i Waldemara Prokopowicza.

Dlaczego kamera długo pozostaje przy aktorach?

W rozmowie z 2011 roku Hoffman łączył długie ujęcia z niedostatkiem dewiz na sprzęt i ograniczoną ilością taśmy. Nie sprowadzał ich do narodowego stylu kina¹⁵. Długie ujęcie można oglądać jak małą scenę teatralną: znaczenie zmienia się wraz z ruchem postaci, ich odległością od kamery i tym, kto zajmuje pierwszy plan. Przy następnym seansie warto sprawdzić, ile informacji otrzymujemy bez cięcia. Wójcik odpowiadał za zdjęcia, a Zenon Piórecki za montaż; te funkcje nie są wymienne².

Odpowiedzialność za film i jego koszty

Hoffman wspominał podpisanie dokumentu przyjmującego odpowiedzialność artystyczną i ekonomiczną po zakwestionowaniu materiału przez innego reżysera. Jego nazwiska nie podał¹⁴.

Jasna Góra: trzy klatki na kolaudacji

Według relacji Hoffmana urzędnicy żądali skrócenia odsłonięcia obrazu na Jasnej Górze. Z Pióreckim usunął trzy klatki; ponowny pokaz uzyskał akceptację¹⁴. Kolaudacja oznaczała ocenę gotowego filmu przed dopuszczeniem do rozpowszechniania. Filmowe przedstawienie klasztoru można porównać z biografią Augustyna Kordeckiego oraz opisem oblężenia z 1655 roku.

Poszukiwanie pejzażu i wiarygodnego przedmiotu

Hoffman wspominał objazd miejsc opisanych przez Sienkiewicza, leżących w granicach Polski, w tym Tykocina. Wskazywał Narew jako tło sceny Kmicica ujeżdżającego konia przed Bogusławem¹⁶.

W tej samej rozmowie opowiadał o kustoszach Wawelu, którzy protestowali, gdy aktorzy siadali na krzesłach: według niego filmowe rekwizyty pomylono z renesansowymi zabytkami¹⁶. Pracę nad scenografią opisuje profil Wojciecha Krysztofiaka, a nad kostiumami profil Magdaleny Tesławskiej.

Powieść, historia i wybór reżysera

W wywiadzie z 2011 roku Hoffman przedstawiał kino fabularne jako opowieść o namiętnościach i konfliktach, która ma poruszać szeroką publiczność; odrzucał traktowanie filmu jak podręcznika historii¹⁷.

W „Potopie” warto zatem zadać trzy osobne pytania: co wydarzyło się w XVII wieku, co dopisał Sienkiewicz, a co zmieniła ekranizacja? Kmicic jest postacią literacką; obecność prawdziwych dowódców czy klasztoru nie zamienia jego przygód w biografię historyczną. Przewodnik po filmie zestawia te warstwy na konkretnych przykładach, a strona powieści wyjaśnia kontekst książki. Profile Adama Kerstena i Wojciecha Żukrowskiego pokazują współautorów scenariusza.

Powrót do własnego filmu

„Potop Redivivus” pozwala porównać nie tylko jakość obrazu, ale też sposób prowadzenia tej samej historii. Na stronie Marcina Kota Bastkowskiego opisujemy pracę nad późniejszym montażem. W przewodniku filmowym są przykłady skrótów Brauna i Bogusława oraz przywróconego spotkania Kmicica z Wołodyjowskim. Zestawienie wersji daje czytelnikowi możliwość sprawdzenia, jak długość scen wpływa na relacje postaci, zamiast ograniczać ocenę do czasu seansu.

Gdzie dalej szukać świadectw?

Poniższe źródła pozwalają usłyszeć głos reżysera i porównać wspomnienia z dokumentacją:

• Wywiad PAP z 2015 roku: rozmowa Joanny Poros z reżyserem¹⁴.
• „Magazyn Filmowy” z 2011 roku: obszerniejsza rozmowa o jego rozumieniu kina historycznego, z fragmentami dotyczącymi „Potopu”¹⁸.
• Audycja Trójki z 25 grudnia 2024 roku: wypowiedzi Hoffmana, asystenta scenografa Andrzeja Kowalczyka i dokumentalisty Łukasza Czajki oraz materiały radiowe z lat siedemdziesiątych¹⁹.

Wspomnienia uzupełniają napisy i dokumentację filmu. Mogą wyjaśniać motywację twórcy, ale przy szczegółach historycznych potrzebujemy również źródeł dotyczących samej wojny.

Przypisy

1. Internetowa Baza Filmu Polskiego – strony osób, Łódź: Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi (filmpolski.pl), hasło „Jerzy Hoffman”
2. Potop, Łódź: Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi (filmpolski.pl)
3. Potop Redivivus, Repozytorium Cyfrowe Filmoteki Narodowej, Warszawa: Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny
4. Anna Bielak, „Potop jest jak panoramiczne płótno”. Rozmowa z Jerzym Hoffmanem, Magazyn Filmowy, Warszawa: Stowarzyszenie Filmowców Polskich, 2014, 40–43, s. 42
5. Daniel Olbrychski, Wspomnienie o Jerzym Hoffmanie, Magazyn Filmowy, Warszawa: Stowarzyszenie Filmowców Polskich, 2022, 28–29, s. 28–29
6. Potop / Potop Redivivus, Warszawa: Filmoteka Narodowa / Google Arts & Culture, 2014, wspomnienie Hoffmana o początkach produkcji
7. Potop, Łódź: Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi (filmpolski.pl), scenariusz i konsultacja
8. Anna Bielak, „Potop jest jak panoramiczne płótno”. Rozmowa z Jerzym Hoffmanem, Magazyn Filmowy, Warszawa: Stowarzyszenie Filmowców Polskich, 2014, 40–43, s. 42–43
9. Potop / Potop Redivivus, Warszawa: Filmoteka Narodowa / Google Arts & Culture, 2014, wspomnienie Hoffmana o zimowych zdjęciach
10. Anna Bielak, „Potop jest jak panoramiczne płótno”. Rozmowa z Jerzym Hoffmanem, Magazyn Filmowy, Warszawa: Stowarzyszenie Filmowców Polskich, 2014, 40–43, s. 43
11. Daniel Olbrychski, Wspomnienie o Jerzym Hoffmanie, Magazyn Filmowy, Warszawa: Stowarzyszenie Filmowców Polskich, 2022, 28–29, s. 29
12. Jerzy Hoffman – życie i twórczość, Instytut Adama Mickiewicza / Culture.pl, wypowiedź dla „Filmu” nr 15/1975
13. Michał Matus, „Potopu” powtórzyć się nie da: 50-lecie wielkiego filmu Jerzego Hoffmana, Polskie Radio / Trójka, 2024, opublikowane fragmenty wypowiedzi
14. Joanna Poros, Jerzy Hoffman: nie żegnam się z kinem, Polska Agencja Prasowa / dzieje.pl, 2015
15. Konrad J. Zarębski, Opowiadać o ludzkich namiętnościach. Rozmowa z Jerzym Hoffmanem, Stowarzyszenie Filmowców Polskich, 2011, 8–15, s. 15
16. Beata Kwiatkowska; Jakub Kukla, Jerzy Hoffman: Narew wywarła na mnie ogromne wrażenie, Polskie Radio / Dwójka, 2021
17. Konrad J. Zarębski, Opowiadać o ludzkich namiętnościach. Rozmowa z Jerzym Hoffmanem, Stowarzyszenie Filmowców Polskich, 2011, 8–15, s. 12
18. Konrad J. Zarębski, Opowiadać o ludzkich namiętnościach. Rozmowa z Jerzym Hoffmanem, Stowarzyszenie Filmowców Polskich, 2011, 8–15
19. Michał Matus, „Potopu” powtórzyć się nie da: 50-lecie wielkiego filmu Jerzego Hoffmana, Polskie Radio / Trójka, 2024