Po pokoju oliwskim

3 maja 1660 roku zakończyła się wojna ze Szwecją, ale nie skończyły się zbrojne konflikty ani spory polityczne. Warto tu zachować rozróżnienie: zdarzenia po pokoju oliwskim są częścią dziejów tej samej Rzeczypospolitej, lecz nie każde z nich było prostym skutkiem potopu¹².

Wojna na wschodzie trwała dalej

Wojna z Moskwą zaczęła się przed najazdem szwedzkim, w 1654 roku. Po pokoju oliwskim trwała nadal, z przerwami, aż do rozejmu zawartego w Andruszowie 30 stycznia 1667 roku. Opisywanie roku 1660 jako końca wszystkich wojen Rzeczypospolitej zaciera tę ważną różnicę².

Spór o przyszły ustrój

Po latach walk król Jan Kazimierz i jego otoczenie próbowali zmienić sposób wyboru następnego władcy. Projekt elekcji za życia króla budził opór części szlachty i magnaterii. Historyczka Dorota Gregorowicz opisuje też konflikty wewnętrzne, konfederacje wojskowe oraz rokosz Jerzego Sebastiana Lubomirskiego w latach 1665–1666. Nie był to dalszy etap wojny ze Szwecją, choć toczył się w państwie wyczerpanym długim okresem wojen³.

Mątwy i abdykacja

13 lipca 1666 roku wojska królewskie przegrały pod Mątwami z siłami rokoszan. Muzeum Wojska Polskiego zalicza tę bitwę do najkrwawszych epizodów wojny domowej. Dwa lata później, 16 września 1668 roku, Jan Kazimierz abdykował. Był to koniec jego panowania i rządów polskiej linii Wazów, a nie koniec historii Rzeczypospolitej⁴³.

Wojna odcisnęła ślad, którego nie zamknął traktat. O stratach i sporach dotyczących ich skali piszemy szerzej w Skutkach potopu. Po latach wydarzenia otrzymały nowe życie w powieści Sienkiewicza i filmie Hoffmana.