Potop.orgHistoria, powieść, film
Kolumna wojskowa w zimowym krajobrazie.
Ilustracja AI

Wyobrażony zimowy przemarsz wojsk.

Skutki

Skutki potopu

Sporne

Straty ludności, zniszczenia gospodarcze, rabunek dóbr kultury i polityczne następstwa wojny 1655–1660 – z zaznaczeniem, co jest szacunkiem, a co sporem historyków.

Redakcja: Potop.orgAktualizacja strony:

Następstwa wojny szwedzkiej trudno oddzielić od innych nieszczęść tych lat. Wojna z lat 1655–1660 zbiegła się z wojną z Moskwą i Kozakami oraz z epidemiami, a źródła rzadko pozwalają ustalić, co było wynikiem której z tych klęsk. Dlatego na tej stronie każda liczba ma podanego autora, a tam, gdzie badacze się różnią, spór jest pokazany wprost. Przebieg wojny opisuje strona Potop szwedzki (1655–1660).

Ludność

W źródłach, do których dotarliśmy, nie znaleźliśmy szacunku strat ludności całej Rzeczypospolitej dla samych lat 1655–1660. Dostępne liczby dotyczą albo całego stulecia, albo poszczególnych dzielnic.

Zniszczenia gospodarcze

Miasta ponosiły koszty okupacji bezpośrednio. Kraków obłożono w 1655 roku kontrybucją 600 000 złotych9, a klasztory i kolegia musiały płacić okupy10. Kossarzecki opisuje, jak kontrybucje, rabunki i przemarsze wojsk niszczyły wielkopolskie miasta, klasztory i dwory; zaznacza jednak, że wzmianki z ksiąg grodzkich ilustrują zjawisko, ale nie pozwalają go zmierzyć11.

Straty kultury

Kubala pisze, że skarby kościelne i klasztorne, gdzie je znaleziono, rabowano i wywożono do Szwecji10. Najlepiej zbadane są losy bibliotek. Już w lipcu 1655 roku z Poznania wywieziono księgozbiory kolegium jezuickiego, klasztorów bernardynów i dominikanów oraz biblioteki katedralnej; przejął je Claes Rålamb, radca wojenny Karola X Gustawa12. Część książek przydzielonych bibliotece w zamku królewskim w Sztokholmie spłonęła w pożarze w 1697 roku13.

W kwietniu 1656 roku w walkach o Leszno spłonęło tamtejsze gimnazjum wraz z archiwum i biblioteką, w tym zbiorami Jana Amosa Komeńskiego15. Ginęły też akta sądowe: lustracja z 1661 roku odnotowała, że w Kruszwicy zamek zrujnowano, a „acta publica spalone”, a w aktach miejskich Poznania nie ma ani jednego wpisu od września 1655 do grudnia 1657 roku16. Traktat oliwski zobowiązał Szwecję do zwrotu zagarniętych archiwów i bibliotek. Według Kossarzeckiego wróciło wiele zbiorów, między innymi Metryka Koronna, ale wiele księgozbiorów pozostało w Szwecji17.

Skutki polityczne

Na mocy pokoju oliwskiego Rzeczpospolita utraciła prawa do Inflant poza ich południowo-wschodnią częścią, a Jan Kazimierz zrzekł się praw do tronu szwedzkiego18. Kossarzecki zwraca uwagę, że Inflant z Rygą Rzeczpospolita i tak nie posiadała faktycznie od lat dwudziestych XVII wieku17. Trwalszym skutkiem była utrata zwierzchnictwa nad Prusami Książęcymi: elektor brandenburski uzyskał tam suwerenność1917. „Od tego momentu zaczyna się wzrost potęgi Brandenburgii” – mówi Kossarzecki i dodaje, że z państwa, które przed 1648 rokiem dyktowało warunki w tej części Europy, Rzeczpospolita staczała się „do roli przedmiotu rozgrywek państw silniejszych”17.

Kossarzecki wskazuje też skutek wojskowy: w zetknięciu z armią szwedzką wzrosła w wojsku koronnym i litewskim liczba piechoty i regimentów cudzoziemskich17. W polityce wewnętrznej na sejmie 1658 roku uchwalono wygnanie arian, a dwór królewski rozpoczął starania o elekcję następcy za życia króla i o reformę sejmowania20. Śluby lwowskie z 1656 roku, w których król obiecał ulżyć doli chłopów, pozostały niespełnione: król według Czaplińskiego nigdy poważnie nie myślał o ich realizacji20.

Przypisy

  1. Andrzej Wyczański, Cezary Kuklo (okres do 1795 r.); red. gł. Andrzej Jezierski, Andrzej Wyczański, Historia Polski w liczbach, t. I: Państwo. Społeczeństwo, Warszawa: Główny Urząd Statystyczny – Zakład Wydawnictw Statystycznych, 2003, tabl. 31, s. 51
  2. Piotr Miodunka, Kryzysy demograficzne w Małopolsce w końcu XVII i pierwszej połowie XVIII wieku. Zarys problematyki, Przeszłość Demograficzna Polski, t. 37, nr 4, Szczecin: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, 2015, s. 7–37, s. 8, przyp. 7
  3. Andrzej Wyczański, Cezary Kuklo (okres do 1795 r.); red. gł. Andrzej Jezierski, Andrzej Wyczański, Historia Polski w liczbach, t. I: Państwo. Społeczeństwo, Warszawa: Główny Urząd Statystyczny – Zakład Wydawnictw Statystycznych, 2003, tabl. 124, s. 120
  4. Andrzej Wyczański, Cezary Kuklo (okres do 1795 r.); red. gł. Andrzej Jezierski, Andrzej Wyczański, Historia Polski w liczbach, t. I: Państwo. Społeczeństwo, Warszawa: Główny Urząd Statystyczny – Zakład Wydawnictw Statystycznych, 2003, tabl. 45, s. 64
  5. Krzysztof Kossarzecki, Zniszczenia i rabunki dóbr kultury w Wielkopolsce w czasie potopu szwedzkiego 1655–1660, Analecta. Studia i Materiały z Dziejów Nauki, 33, z. 1, Warszawa: Instytut Historii Nauki PAN, 2024, s. 289–306, s. 291
  6. Andrzej Wyczański, Cezary Kuklo (okres do 1795 r.); red. gł. Andrzej Jezierski, Andrzej Wyczański, Historia Polski w liczbach, t. II: Gospodarka, Warszawa: Główny Urząd Statystyczny – Zakład Wydawnictw Statystycznych, 2006, tabl. 23, s. 65
  7. Andrzej Wyczański, Cezary Kuklo (okres do 1795 r.); red. gł. Andrzej Jezierski, Andrzej Wyczański, Historia Polski w liczbach, t. II: Gospodarka, Warszawa: Główny Urząd Statystyczny – Zakład Wydawnictw Statystycznych, 2006, tabl. 25, s. 67
  8. Andrzej Wyczański, Cezary Kuklo (okres do 1795 r.); red. gł. Andrzej Jezierski, Andrzej Wyczański, Historia Polski w liczbach, t. II: Gospodarka, Warszawa: Główny Urząd Statystyczny – Zakład Wydawnictw Statystycznych, 2006, tabl. 22, s. 65
  9. Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice historyczne, serya IV (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów; Warszawa: H. Altenberg, G. Seyfarth, E. Wende i Sp.; E. Wende i Sp., 1913, s. 132
  10. Ludwik Kubala, Wojna szwecka w roku 1655 i 1656, Szkice historyczne, serya IV (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów; Warszawa: H. Altenberg, G. Seyfarth, E. Wende i Sp.; E. Wende i Sp., 1913, s. 150
  11. Krzysztof Kossarzecki, Zniszczenia i rabunki dóbr kultury w Wielkopolsce w czasie potopu szwedzkiego 1655–1660, Analecta. Studia i Materiały z Dziejów Nauki, 33, z. 1, Warszawa: Instytut Historii Nauki PAN, 2024, s. 289–306, s. 293, 304
  12. Krzysztof Kossarzecki, Zniszczenia i rabunki dóbr kultury w Wielkopolsce w czasie potopu szwedzkiego 1655–1660, Analecta. Studia i Materiały z Dziejów Nauki, 33, z. 1, Warszawa: Instytut Historii Nauki PAN, 2024, s. 289–306, s. 294
  13. Krzysztof Kossarzecki, Zniszczenia i rabunki dóbr kultury w Wielkopolsce w czasie potopu szwedzkiego 1655–1660, Analecta. Studia i Materiały z Dziejów Nauki, 33, z. 1, Warszawa: Instytut Historii Nauki PAN, 2024, s. 289–306, s. 294–295
  14. Krzysztof Kossarzecki, Zniszczenia i rabunki dóbr kultury w Wielkopolsce w czasie potopu szwedzkiego 1655–1660, Analecta. Studia i Materiały z Dziejów Nauki, 33, z. 1, Warszawa: Instytut Historii Nauki PAN, 2024, s. 289–306, s. 295
  15. Krzysztof Kossarzecki, Zniszczenia i rabunki dóbr kultury w Wielkopolsce w czasie potopu szwedzkiego 1655–1660, Analecta. Studia i Materiały z Dziejów Nauki, 33, z. 1, Warszawa: Instytut Historii Nauki PAN, 2024, s. 289–306, s. 296
  16. Krzysztof Kossarzecki, Zniszczenia i rabunki dóbr kultury w Wielkopolsce w czasie potopu szwedzkiego 1655–1660, Analecta. Studia i Materiały z Dziejów Nauki, 33, z. 1, Warszawa: Instytut Historii Nauki PAN, 2024, s. 289–306, s. 298–299
  17. Krzysztof Kossarzecki; rozm. Ewa Zientara, Pokój w Oliwie, Kalendarium, Warszawa: Muzeum Historii Polski w Warszawie
  18. Ludwik Kubala, Wojny duńskie i pokój oliwski 1657–1660, Szkice historyczne, serja VI (Biblioteka Historyczna Altenberga), Lwów: Księgarnia Wydawnicza H. Altenberga, 1922, s. 329–330
  19. Stellan Dahlgren, Karl X Gustav, Svenskt biografiskt lexikon, bd 20, Svenskt biografiskt lexikon (Riksarkivet), 1973–1975, s. 641
  20. Władysław Czapliński, Jan II Kazimierz (Waza), Polski słownik biograficzny, t. 10, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, 1962–1964

Czytaj dalej

Historia

Powiązania

Powiązane

Źródła tej strony