Jeremi Wiśniowiecki

Kim był kniaź Jarema?

Jeremi Wiśniowiecki (1612–1651) był wielkim magnatem i wojewodą ruskim. Dowodził własnymi oddziałami w wojnach Rzeczypospolitej jeszcze przed najazdem szwedzkim. Muzeum Wojska Polskiego wymienia jego udział w wojnie smoleńskiej, walkach z Tatarami oraz w kampanii powstania Chmielnickiego. Nie brał udziału w potopie, ponieważ zmarł cztery lata przed jego początkiem¹.

Zbaraż i Beresteczko

W 1649 roku, mimo że sejm wyznaczył kilku regimentarzy, Jeremi przejął faktyczne dowództwo podczas obrony Zbaraża. W obozie walczyli również Aleksander Koniecpolski i Stanisław Lanckoroński, późniejsi uczestnicy potopu. W 1651 roku Jeremi dowodził jazdą lewego skrzydła pod Beresteczkiem. Muzeum podkreśla, że umiał zebrać rozbite oddziały po wcześniejszych porażkach koronnych²¹.

Sława i jej druga strona

W polskiej pamięci książę często występuje jako obrońca Zbaraża. Pamięć wojny kozackiej nie jest jednak jednolita: z perspektywy powstańców magnacka władza i jej zbrojna obrona były częścią konfliktu. Dlatego jego sławę wojskową trzeba czytać razem z politycznym i społecznym tłem powstania, które osłabiło Rzeczpospolitą przed 1655 rokiem²³.

Śmierć, grób i wizerunki

Jeremi zmarł nagle 20 sierpnia 1651 roku w obozie pod Pawołoczą. Muzeum w Wilanowie opisuje kilka hipotez przyczyny śmierci, ale żadnej nie uznaje za pewną. Pochówek na Świętym Krzyżu nastąpił później bez oficjalnego pogrzebu; badania szczątków pokazywanych jako ciało księcia nie potwierdziły tej identyfikacji. Także zachowane portrety nie dają całkowitej pewności, jak wyglądał. Obraz na tej stronie jest przypisywany Jeremiemu, a ilustracja u góry jest tylko interpretacją inspirowaną tym wizerunkiem⁴¹.

Powieść i film

Jeremi należy przede wszystkim do historycznego tła „Ogniem i mieczem”, wcześniejszej części Trylogii Henryka Sienkiewicza. Akcja „Potopu” i filmu Jerzego Hoffmana zaczyna się po jego śmierci. Nie należy mylić jego działań pod Zbarażem z wojną szwedzką z lat 1655–1660⁴⁵⁶.