Gabriel Wojniłłowicz

Życie przed potopem

Gabriel Woyniłłowicz (w źródłach również Wojniłłowicz) był zawodowym oficerem jazdy koronnej. Walczył na wschodnich kresach Rzeczypospolitej; w 1653 roku posłował do chana krymskiego, a w styczniu 1655 roku uczestniczył w bitwie pod Ochmatowem. We wrześniu prowadził jazdę przeciw wojskom moskiewsko-kozackim pod Buczaczem i osłaniał odwrót spod Gródka. Jego wojna nie zaczęła się więc od najazdu szwedzkiego.¹

Krosno: zwrot w grudniu 1655 roku

Gdy część armii koronnej przeszła pod szwedzką komendę, znalazł się chwilowo po stronie Karola X Gustawa. W grudniu zerwał z tą służbą. 7 grudnia ruszył z jazdą na Krosno, gdzie Aleksander Pracki organizował zaciąg dla Szwedów. Pracki został pojmany i stracony, a miasto przeszło pod kontrolę wojsk wiernych Janowi Kazimierzowi. Historyk Sławomir Augusiewicz podkreśla, że nie był to wyłącznie osobisty spór o kwatery, jak przedstawiał go jeden z pamiętnikarzy: akcja miała znaczenie polityczne i wojskowe dla rodzącego się oporu w Małopolsce.¹

Dalsza służba

Od stycznia 1656 roku dowodził królewskim pułkiem jazdy kozackiej w dywizji Stefana Czarnieckiego. Walczył m.in. pod Prostkami, w Prusach i na Pomorzu, a w 1658 roku uczestniczył w wyprawie do Danii. Później brał udział w wojnie z Moskwą, w tym w bitwach pod Połonką i nad Basią. Zmarł w 1665 roku; zachował się inwentarz jego ruchomości, pozwalający zajrzeć w materialny świat siedemnastowiecznego oficera.¹

Powieść i film

Wojniłłowicz jest postacią historyczną, której marsz od służby u najeźdźcy do walki przeciw niemu może przypominać literacką przemianę Kmicica. Nie ma jednak podstaw, by uznać go za jedyny lub dowiedziony pierwowzór bohatera Sienkiewicza; nie przypisujemy mu też roli ekranowej w filmie Hoffmana.¹²